Zeven keer om de Kaäba: de hadj in tien kernpunten

Moslims uit de hele wereld reizen vanaf vrijdag naar Mekka voor de jaarlijkse islamitische bedevaart: de hadj. Waar draait het om bij de heilige reis? De hadj in tien kernpunten.

De precieze startdatum van de hadj verschilt per jaar.

Dat heeft te maken met het gebruik van de islamitische kalender, die gebaseerd is op maanmaanden in plaats van een zonnejaar. In de laatste maand van de islamitische kalender, Dhul Hijjah, gaat de hadj van start. In totaal komen jaarlijks ongeveer 3 miljoen pelgrims, afkomstig uit 160 landen, naar de heilige stad Mekka in Saudi-Arabië.

Dit aantal liep de afgelopen jaren overigens wat terug. Saudi-Arabië liet weten minder mensen toe te laten vanwege bouwprojecten rond de belangrijke moskee Al-Masjid al-Haram veel ruimte in beslag namen.

Niet iedereen die wil, mag daadwerkelijk op hadj.

Als je uit een land komt met een moslimmeerderheid, moet je ingeloot worden. De Saoedische autoriteiten hebben een quotum ingesteld en slechts één op de duizend inwoners mag op hadj.

Dat leidt tot schrijnende gevallen, stelt antropologe Marjo Buitelaar. Zij is gespecialieerd in de hadj. De onderzoekster van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) kent iemand die werd uitgeloot en vervolgens overleed. Zijn zoon is toen twee keer op hadj gegaan; eerst voor hemzelf, daarna in de plaats van zijn vader.

De hadj is verplicht: elke moslim moet een keer in zijn leven op hadj.

De pelgrimstocht naar Mekka is een van de vijf zuilen van de islam. Alleen als je financieel niet in staat bent om te gaan, of vanwege gezondheidsproblemen niet kan, hoef je niet op hadj. Een hadj-reis kost gemiddeld tussen de 2000 en 5000 euro.

Je kunt ook een 'kleine bedevaart' doen; de Oemrah.

Een dergelijke pelgrimstocht, waarbij je zelf bepaalt wanneer je naar Mekka afreist, telt niet als een voltooiing van de hadj, maar is wel "the next best thing" volgens Buitelaar. Bij een Oemrah is het gevoel van samenzijn en eenheid dat de hadj voor moslims zo bijzonder maakt, minder sterk. 

Sommige pelgrims doen eerst een Oemrah om in relatieve rust te wennen aan de rituelen. Zo voelen ze zich voorbereid als ze daadwerkelijk op hadj gaan. Een soort training dus.

Centraal in de pelgrimstocht staat de Kaäba.

De Kaäba, op het plein in het midden van de Grote Moskee van Mekka, geldt voor moslims als het huis van God op Aarde, de bakermat van de islam. Het is een vierkant en leeg gebouw, deels gehuld in een zwart kleed waarop met een gouden draad islamitische spreuken en Koranteksten zijn geborduurd.

Pelgrims lopen zeven keer om het gebouw heen. Dat gebeurt tegen de klok in, zodat het hart het dichtst bij het gebouw is. De Kaäba trok al pelgrims naar Mekka voordat het gebouw er uitzag zoals het er nu uitziet. Moslims over de hele wereld bidden in de richting van de Kaäba.

Een van de stenen van de Kaäba is in het bijzonder belangrijk.

De zwarte steen was volgens de overlevering ooit wit, maar is door de zonden van de mens zwart geworden. De meeste mensen willen die steen aanraken of kussen, maar voor sommige stromingen binnen de islam is de steen te heilig om aan te raken. Mensen die tot dergelijke stromingen behoren, steken bijvoorbeeld slechts verlangend een hand uit in de richting van de steen.

De hadj bestaat uit verschillende handelingen en rituelen.

Het geheel neemt een aantal dagen in beslag. Naast de tocht om de Kaäba drinken moslims bijvoorbeeld water uit de Zamzam-bron. Die bron zou God beschikbaar hebben gemaakt voor Hagar, de vrouw van Abraham, toen zij met haar zoontje Ismaël door de woestijn zwierf en smeekte om water.

Op de vlakte van Arafat, twintig kilometer buiten Mekka, mediteren de pelgrims. Ze komen daar 's middags aan en mediteren tot zonsondergang. De profeet Mohammed zou hier zijn eerste visioenen over de Koran hebben gekregen. Bovendien geldt het verblijf op de vlakte als een "generale repetitie" voor de Dag des Oordeels. De volgende dag gooien de pelgrims in de stad Mina stenen naar drie pilaren die symbool staan voor de duivel. 

De Saoedische autoriteiten doen hun best om de veiligheid te waarborgen.

Elk jaar worden er pelgrims in de drukte vertrapt. De Saoedische autoriteiten hebben de laatste jaren alles op alles gezet om de enorme stroom aan pelgrims in goede banen te leiden. Dat had een aantal jaren effect.

De autoriteiten hebben zogeheten fly-overs laten bouwen, en ook op de plek waar de pelgrims met stenen naar de duivel gooien zijn aanpassingen doorgevoerd. De pilaren zijn verbreed en de bedevaartsgangers kunnen nu vanaf zes verdiepingen tegelijk op de pilaren gooien. 

In 2015 ging het mis. In de verdrukking stierven meer dan 2.000 mensen.

De doden vielen overigens niet in Mekka, maar bij Mina, een vallei buiten de stad waar zo'n 160.000 tenten staan. Honderdduizenden gelovigen waren op weg naar de symbolische 'steniging van de duivel'.

De definitieve cijfers zijn nooit bevestigd. Maar vermoedelijk betrof dit het dodelijkste ongeval dat ooit tijdens de hadj plaatsvond. 

Het drama leidde tot een gespannen relatie tussen het sjiietische Iran en het soennitische Saudi-Arabië. Veel doden kwamen uit Iran, en Saudi-Arabië zou niet genoeg moeite hebben gedaan de lichamen te repatriëren. Iran werkt mede daarom dit jaar niet meer mee aan de hadj.

Dit jaar is de beveiliging opgeschroefd.

De beveiliging was de afgelopen jaren al tegen het licht gehouden vanwege de opkomst van Islamitische Staat (IS). Een zelfmoordaanslag in de heilige stad Medina kostte in juli vier soldaten het leven. Buitelaar denkt echter dat IS geen aanslagen op de hadj plant: de beweging zou met een aanslag op pelgrims in Mekka geen enkele sympathie winnen. 

Om een drama als in 2015 te voorkomen staan er rond de Kaäba meer camera's opgesteld en krijgen de aanwezige gelovigen een elektronische armband met daarop persoonlijke en medische gegevens en een gps-chip.

Op deze manier kunnen vermiste personen sneller worden gevonden. Ook staan op de armband gegevens over de logistiek van de bedevaart, zoals de tijden en plaatsen waar gebeden en gemediteerd kan worden.

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie