Paus Johannes Paulus II in recordtijd heilig verklaard

Aanstichter van menig heiligverklaring in de voorbije decennia, paus Johannes Paulus II, wordt zondag amper negen jaar na zijn dood toegevoegd aan dit bijzondere rijtje geëerde zielen.

Zondag wordt het register met heiligen uitgebreid van 5.414 naar 5.416. Behalve Johannes Paulus II (1978-2005) wordt ook paus Johannes XXIII (1958-1963) heilig verklaard. 

Het eerbetoon aan de twee geliefde kerkvorsten belooft een waar spektakel te worden op en rond de St. Pieter in Rome, voorspelt programmamaker en presentator Wilfred Kemp, die de heiligverklaring live namens de omroep RKK becommentarieert. Zijn grootste zorg: Op tijd op zijn commentaarpositie komen.

''Er worden drie, vier, misschien wel vijf miljoen mensen verwacht", zegt Kemp, die al menigmaal een heiligverklaring bijwoonde. ''Nog nooit is er zo veel belangstelling geweest."

Johannes Paulus II

Die drukte wordt vooral toegeschreven aan de heiligverklaring van paus Johannes Paulus II. In 2011 werd hij zalig verklaard en amper drie jaar later volgt de laatste stap naar de ultieme verering.

Dat is op zichzelf al bijna een wonder en in elk geval een record. Gewoonlijk wordt tenminste vijftig jaar gewacht voordat gestorvenen via vier ingewikkelde stadia tot het heiligdom worden verheven. In het geval van Johannes Paulus II gaf de voortdurende devotie van zijn persoon de doorslag. Zelden was een paus als de Pool Karol Wojtyla zo geliefd in de rooms-katholieke kerk en daarbuiten.

Aan Johannes Paulus II worden behalve wonderen en kerkelijke ontwikkelingen ook politieke verdiensten toegeschreven. Zo zou hij door zijn steun aan de Poolse vakbond Solidarność en diens leider en latere president Lech Walesa aan de basis hebben gestaan van de afbrokkeling van het IJzeren Gordijn.  

Meteen na zijn dood verschenen daarom al de eerste spandoeken met het opschrift 'Santo subito' - direct heilig.

Omstreden Pius

Met die oproep moet de rooms-katholieke kerk als regel voorzichtig zijn, zegt Kemp. De journalist en theoloog (Katholieke Theologisch Universiteit Amsterdam) verwijst naar paus Pius XII (1939-1958). Na zijn overlijden werd eveneens door het volk geroepen om onmiddellijke heiligverklaring, maar in de loop der jaren kwamen steeds meer feiten boven tafel over een mogelijk omstreden rol tijdens de oorlogsjaren en de rol van de rooms-katholieke kerk daarin.

Pius XII is wegens dat oorlogsverleden nog niet heilig verklaard en die stap heeft in elk geval grote vertraging opgelopen. Of van uitstel ook afstel komt, zal de tijd leren.  

''Want eens heilig, altijd heilig", verduidelijkt Kemp. ''Je kunt een heiligverklaring niet terugdraaien."

Hij heeft daarover deze week onder meer contact gehad met de Nederlander Marc Lindeijer, werkzaam bij Congregatie voor de Heilig- en Zaligsprekingsprocessen (Congregatio de Causis Sanctorum), onderdeel van de Romeinse Curie.

Een wonder

Deze congregatie gaat met grote zorgvuldigheid door alle aangedragen feiten heen die moeten leiden tot een zalig- of heiligverklaring. Een wonder is alleen een wonder als het ook echt een wonder is.

De heiligverklaring kent vier stadia

1. Wanneer een overleden gelovige geruime tijd na zijn of haar dood nog steeds verering geniet, kan er een officieel verzoek tot kerkelijke erkenning uitgaan naar de plaatselijke bisschop. Na een eerste vluchtige beschouwing wordt de overledene aangeduid met 'Dienaar Gods'.

2. Na onderzoek van levenswijze, teksten en wonderen van de 'Dienaar Gods' gaat er bericht naar de Heilige Stoel in Rome. Als dat bisschoppelijk onderzoek wordt erkend, klimt de vereerde op tot 'Eerbiedwaardige'.

3. Vervolgens worden de wonderen onderzocht die aan de Eerbiedwaardige in de hemel worden toegeschreven. Wanneer de paus deze erkent, wordt de vereerde persoon 'zalig' verklaard. Zo is Moeder Teresa zalig, maar nog niet heilig.

4. De zalige wordt heilig als de paus de verering voor de hele wereldkerk goedkeurt en aanbeveelt. Bovendien moet een extra wonder zijn geschied. In het geval van Johannes XXIII is aan die aanvullende voorwaarde niet voldaan, maar heeft Franciscus hem bij pauselijk decreet heilig verklaard.

Lijken in de kast

Pauselijk onderzoeker Lindeijer sprak tegen Kemp zijn verwondering uit over de grote voortvarendheid waarmee Johannes Paulus II heilig wordt verklaard. ''Want er kunnen altijd lijken uit de kast komen", zegt Kemp.

Aan de andere kant: de onderzoekers gaan niet over één nacht ijs. Zo wordt aan de Poolse paus de wonderbaarlijke genezing toegedicht van een vrouw in Costa Rica, die na een hersenbloeding volledig verlamd en ongeneeslijk was. Zij bad op voorspraak van Johannes Paulus II om genezing. En het wonder is geschied.

Kemp benadrukt dat de heiligverklaring niet zo maar iets is. Het medisch wonder in Costa Rica werd immers als altijd serieus wetenschappelijk getoetst. ''In de medische commissie zitten bij voorkeur medici zonder rooms-katholieke achtergrond. Zelfs als er een genezingskans van één procent is, dan wordt de genezing niet als een wonder gezien. Het mirakel moet evident en niet te verklaren zijn."

Franciscus

Volgens Kemp is de heiligverklaring van de twee pausen ook een evenwichtskunstje van de zittende paus Franciscus. Hij heeft bij pauselijk decreet zowel Johannes XXIII, de 'Papa Bono' die als progressief gold en veel vernieuwingen bracht, als de meer behoudende Johannes Paulus II heilig verklaard.

''Paus Franciscus wil de balans en de eenheid in de kerk bewaren", veronderstelt Kemp. ''Het laten delen van de eer voor beide stromingen is een bewuste politiek."

In de rooms-katholieke kerk zijn inmiddels zo veel heiligen dat het bijzondere karakter soms niet zo bijzonder meer is. Aan de andere kant: de uitdijende moederkerk heeft ook regionaal bekende heiligen nodig die zorgen voor inspiratie van de gelovigen.

Onder hen ook Karel Houben (Munstergeleen, 1821-1893). Hij was in 2007 de laatste Nederlander die deze eer te beurt viel. De zaligen Peerke Donders en Titus Brandsma zitten nog in het voorportaal.

Volgens Kemp blijven kerk en gelovigen echter in de toekomst nieuwe heiligen nodig hebben. ''Het zijn voorbeelden voor gelovigen, die in de hemel zo dicht mogelijk in de nabijheid van God verblijven. Het is het tastbare geloof, heiligen laten zien wat God van ons verlangt."

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend

Gerelateerde artikelen

Columns Pieter Derks

Columns Pieter Derks
Cabaretier Pieter Derks duidt en verwerkt maandelijks het nieuws van de voorbije weken. 

Over NUweekend

Over NUweekend
Op NUweekend vindt u iedere week een selectie achtergrondverhalen, analyses of mooie interviews.
Tip de redactie