Nieuwe publicaties over Middelburgse Etty Hillesum verschenen

Op haar sterfdag, 30 november, zijn in Middelburg twee nieuwe publicaties over Etty Hillesum gepresenteerd.

Etty Hillesum is in 1914 geboren in Middelburg en overleed in 1943 in Auschwitz. Ze werd bekend door de publicatie – 38 jaar later – van haar dagboek 'Het verstoorde leven' over de jaren 1941 tot 1943.

Woensdag verschenen een nieuw deel in de serie Etty Hillesum Studies en het boek 'Wachten jullie op mij?'.

"Dit schreef Etty op een briefkaart toen ze in de trein naar Auschwitz was gezet en is haar laatste levensteken", vertelde Klaas Smelik, die dit boek met Ria van den Brandt samenstelde, woensdag in het bijzijn van commissaris van de koning Han Polman.

Smelik is ook directeur van het Etty Hillesum Onderzoekscentrum (EHOC). Dit instituut verhuisde vorig jaar van Gent naar het Zeeuws Archief in Middelburg, de geboorteplaats van Hillesum. Hier vond woensdag de presentatie plaats.

Monument

Hillesums dagboek geeft inzicht in de innerlijke veranderingen die zij als een jonge Joodse vrouw tijdens de Tweede Wereldoorlog doormaakte.

"Het contrast tussen haar groeiende spiritualiteit en de steeds ernstiger wordende gevolgen van de vervolging voor de Joden in Nederland is zeer opvallend", schrijft het EHOC op haar website.

"Hillesum leerde zichzelf en het lot van haar volk aanvaarden, maar zonder resignatie (berusting, redactie)." Het dagboek is daardoor een monument geworden van spiritualiteit en geestelijk verzet tegen vervolging en haat, stelt het EHOC.

De serie Etty Hillesum Studies is in 2003 opgezet, door onder andere Smelik, om onderzoek te doen naar de geschriften en het leven van Hillesum.

"De buitenlandse auteurs die bij de serie betrokken zijn onderstrepen het internationale karakter van het onderzoek", zei Smelik. Deel acht draagt de titel 'Etty Hillesum in weerwil van het Joodse vraagstuk'.

Controversieel

In zijn lezing ging Smelik in op Hillesums aanstelling bij de Joodse Raad in Amsterdam. "Dit is één van de meest controversiële zaken uit haar leven." Hij vertelde dat, gezien de bedenkelijke reputatie van de Joodse Raad, sommige auteurs Hillesums besluit om bij deze organisatie te gaan werken als negatief beoordelen.

"Interessanter is het om na te gaan hoe Hillesum tot deze stap kwam." Hierin speelde volgens Smelik haar broer Jaap een bepalende rol. "Werken bij de Joodse Raad stond haar tegen, maar ze solliciteerde in 1942 toch, omdat Jaap zei dat ze dan voorlopig niet op transport gesteld zou worden en haar familie ook bescherming kreeg."

Als een afdeling van de Joodse Raad in kamp Westerbork wordt opgericht dient Hillesum meteen een verzoek in om daarheen te worden overgeplaatst. "Het verzoek wordt ingewilligd en op 30 juli 1942 vertrekt zij vanuit Amsterdam naar kamp Westerbork – vrijwillig."

Het kamp maakt veel indruk op Hillesum, maar zij gaat hier volgens Smelik met groot enthousiasme aan de slag. "In het kamp had zij het gevoel dat zij haar talenten kon gebruiken, die als schrijver maar ook die als psycholoog."

Eindoordeel

Dat de Joodse Raad samenwerkte met de Duitsers riep weerzin op bij Hillesum, aldus Smelik, maar ze was erbij betrokken om lotgenoten te helpen.

"Hillesum realiseerde zich het doel van Westerbork goed. Niettemin was haar drang om mensen te helpen in hun nood zo groot dat zij zich uiteindelijk hierdoor liet leiden. Zelfs al ging het alleen maar om uitstel van executie."

In haar eindoordeel zei Hillesum dat het "natuurlijk nooit meer goed te maken is, dat één gedeelte der Joden meehelpt om de overgrote rest weg te transporteren. De geschiedenis zal hier later haar oordeel nog over moeten vellen."

Tip de redactie