'Het beeld dat er heel veel mis is met ons pensioen, is echt overdreven'

Het aantal Nederlanders dat naar eigen zeggen boven de AOW geen pensioen opbouwt, is gestegen naar 52 procent, bleek deze week uit onderzoek van vermogensbeheerder BlackRock. Dat zou betekenen dat een groot deel van de gepensioneerden het in de toekomst alleen met de AOW moet stellen.

Het is niet makkelijk verandering in deze situatie te brengen, blijkt uit de discussie die al langer speelt. Moet de overheid alle werkenden in Nederland verplichten pensioen op te bouwen, of moet de verantwoordelijkheid aan het individu zelf worden overgelaten?

Enerzijds wordt door verplichte pensioenopbouw een groep beschermd die anders na de pensioengerechtigde leeftijd een terugval in besteedbaar inkomen zal doormaken. Anderzijds wordt met name ondernemers, die er bewust voor kiezen zelfstandig te zijn, een stuk vrijheid ontnomen om zelf te beslissen over hun oudedagsvoorziening.

Zelfstandigen

De zelfstandig ondernemers zijn inderdaad goed vertegenwoordigd in de groep die geen pensioen opbouwt, bevestigt Kees Goudswaard, hoogleraar economie en bijzonder hoogleraar sociale zekerheid aan de Universiteit Leiden. "De toename in het aantal personen dat geen pensioen opbouwt, hangt samen met een toename van flexwerkers en zzp’ers."

Uit onderzoek van Goudswaard bleek dat het aandeel van zzp-huishoudens met een ontoereikend pensioen op 43 procent ligt. Bij huishoudens met alleen werknemers is dat maar 31 procent. Met een toereikend pensioen wordt een pensioen ter hoogte van 70 procent van het laatstverdiende inkomen bedoeld.

Op schrift

Het aantal zzp'ers dat het pensioenplan ook daadwerkelijk op schrift heeft vastgelegd, ligt nog lager. Voor slechts 8 procent van de Nederlandse zelfstandig ondernemers is dit het geval, bleek in januari uit onderzoek van Aegon. 34 procent zegt "altijd te sparen" voor het pensioen. 73 procent verwacht pas na zijn 65e, of zelfs nooit met pensioen te gaan.

"We hopen dat dit onderzoek zelfstandigen bewust maakt van het belang van een goed pensioen", zei directeur van belangenorganisatie ZZP Nederland Frank Alfrink toen. Alfrink herkent de trend, hoewel er volgens hem wel een duidelijk onderscheid moet worden gemaakt tussen verschillende groepen zzp'ers.

"Een grote groep zzp'ers heeft er bewust voor gekozen zelfstandig te zijn en redt zich financieel goed. We zien dat deze groep ook al snel naar de oudedagsvoorziening kijkt." Aan de andere kant is er een groep ondernemers die het niet redt om maandelijks een bedrag opzij te leggen voor later.

Voor de laatste groep zou verplicht pensioen daarom een goede optie zijn, zegt Alfrink, terwijl de eerste groep het als beperking van de vrijheid van de ondernemer zou kunnen zien. ZZP Nederland pleit voor een duidelijke tweedeling tussen zelfstandigen, waarbij de regelgeving niet iedereen zou treffen. "Leg dit soort regelgeving niet aan iedereen op."

Ook Goudswaard herkent de tweedeling. "Het maakt veel uit of je gekozen zelfstandig bent, of bijvoorbeeld een ex-werknemer die door zijn baas min of meer is gedwongen als zzp'er aan de slag te gaan. Dat maakt de beleidsdiscussie enorm lastig."

Zelf oppert Goudswaard een variant waarbij iedere zzp'er automatisch voor zijn pensioen spaart, maar de mogelijkheid heeft om eruit te stappen.

Somber beeld

Wel vermoedt Goudswaard dat uit het onderzoek van BlackRock een iets te somber beeld naar voren komt. "Nederland heeft ongeveer tien miljoen werkenden, van wie er één miljoen als zzp'er actief zijn. Van alle werknemers bouwt meer dan 90 procent verplicht pensioen op. Dat 52 procent van het totale aantal werkenden in Nederland geen pensioen opbouwt, lijkt me daarom een erg hoge schatting." 

Bob Hendriks, als hoofd Retail van BlackRock Nederland betrokken bij het onderzoek, beaamt die mogelijkheid. "In het onderzoek hebben mensen zelf moeten antwoorden of ze pensioen opbouwen. Daardoor zou het inderdaad kunnen dat het aantal mensen dat pensioen opbouwt, in de praktijk hoger ligt dan uit het onderzoek blijkt."

Slecht geïnformeerd

Dat maakt de uitkomst echter niet minder opmerkelijk, vindt Hendriks. Het is op zijn minst een aanwijzing dat Nederlanders slecht geïnformeerd zijn over hun pensioen. "Geen goed teken", vindt Hendriks. Op de vraag of de werkende op schema ligt voor het gewenste pensioen, zei 83 procent van de respondenten geen idee te hebben.

Hendriks vindt dat werkenden zich bewuster moeten zijn van het pensioen. "Je moet niet verrast worden. Hoe eerder je ernaar kijkt, hoe sneller je ook kunt ingrijpen als het beoogde bedrag niet gehaald lijkt te worden. Wie daar pas rond zijn vijfenveertigste mee start, moet rekening houden met een forse terugval in inkomen bij pensionering."

Het hoeft niet moeilijk te zijn, benadrukt Hendriks. "Er zijn genoeg online instrumenten en producten beschikbaar om inzicht te krijgen in de risico’s en kosten. Als er sprake is van een gezonde mate van financiële kennis, is overheidsbemoeienis niet nodig." Alleen moeten werkenden die financiële kennis wel verder opbouwen.

Wennen 

Hendriks blijft daar optimistisch over. "Nederland is bezig met een transitie van een pensioenstelsel waar voor iedereen wordt gezorgd, naar een stelsel met een hogere mate van vrijheid van het individu. Logisch dat mensen even moeten wennen aan het feit dat ze zelf wat moeten regelen."

Ook hoogleraar Goudswaard is positief gestemd. "Het beeld dat er heel veel mis is, is echt overdreven. We bouwen meer op dan in veel andere landen. Internationale studies tonen aan dat de brede dekking een sterk punt is van het Nederlandse pensioenstelsel."

Bovendien, zegt Goudswaard, hangt het er ook vanaf met welke groep je te maken hebt. "Voor mensen die eerst het minimumloon verdienden, is de AOW ongeveer hetzelfde bedrag. Die merken bijna geen verschil. Maar wanneer iemand met een modaal inkomen terugvalt naar alleen AOW, dan is het een ander verhaal.

Daarnaast scheelt het ook veel of mensen na pensionering een eigen woning hebben of niet. Sparen in de eigen woning is ook een vorm van pensioenopbouw."

Lees meer over:
Tip de redactie