'We rekenen ons arm met ons pensioen, terwijl we heel rijk zijn'

Volgens pensioenexpert en jurist René Maatman rekenen wij ons arm met ons pensioen, terwijl we juist heel rijk zijn.

Dat schrijft IEXProfs

Wie de berichtgeving in 2016 over de Nederlandse pensioenfondsen volgde, zou haast het idee krijgen dat onze gepensioneerden en aankomende gepensioneerden hun leven zullen eindigen in trieste armoede. 

De pensioenkathedraal, die na de Tweede Wereldoorlog werd opgericht en tot internationale jaloezie leidde, zakt, geholpen door de lage rente en oprukkende vergrijzing, langzaam in elkaar. Want ondanks alle premiebetalingen en slimme beleggingskeuzes, staat menig pensioenfonds onder water.

Er zit te weinig in de pot. Er moet tot groot chagrijn van de gepensioneerden worden gekort. Er zit niets anders op. René Maatman, jurist en pensioenexpert, is niet onder de indruk. Volgens hem is ons pensioenstelsel dringend aan herziening toe. Dat is geen probleem, want de oplossing ligt al jaren op tafel. 

Hoe zwaar is de pensioenstorm die over het land raast?

"We hebben in Nederland fantastische pensioenvermogens opgebouwd waar de rest van de wereld alleen maar jaloers op kan zijn. Ondanks deze rijkdom zitten we met elkaar te kniezen over tekorten die er zouden zijn. Ook in de laatste jaren zijn de pensioenvermogens weer fors gestegen. Ofwel, er is overvloed, die wordt voorgesteld als een tekort, waarbij de pensioenfondsen ondertussen tal van verwijten worden gemaakt."

Er is geen reden tot klagen?

"Ik denk dat we door de complexiteit van het pensioenstelsel, in combinatie met wet- en regelgeving, toezicht en communicatie niet in staat zijn om mensen het gevoel te geven dat we met zijn allen hartstikke rijk zijn."

Desondanks zit er nu te weinig geld in de potten om aan de verplichtingen te voldoen?

"Dat is betrekkelijk. De hoogte van de verplichtingen is afhankelijk van de berekeningsmethode en van wat wanneer wordt uitgekeerd. Door het bestaande toezichtraamwerk rekenen we ons arm, terwijl we schatrijk zijn. Tegelijkertijd kost het ongelofelijk veel moeite om dat toezichtraamwerk te wijzigen zodat de benodigde financiële ruimte er wel ontstaat."

Het toezichtraamwerk is te rigide?

"Inderdaad, het is niet flexibel genoeg. Het raamwerk is sterk gebaseerd op het idee dat financiële markten gelijk hebben. Dat de rente op staatsobligaties een objectieve maatstaf is om de pensioenverplichtingen te berekenen. Maar mede door het optreden van de ECB is er een kunstmatig lage rente. Deze gemanipuleerde rente is maat gevend geworden voor onze pensioenverplichtingen. Nu de rente dus niet objectief blijkt te zijn, kunnen we de regels niet zomaar veranderen. Daar hebben we jaren voor nodig. Dat is de klem die het pensioenstelsel gevangen houdt."

Dat is ook wat de pensioenfondsen zeggen: "We doen het goed, maar tegen de lage rente valt niet op te beleggen."

"Zo is het ook. Je kan de sector hoogstens verwijten waarom er niemand opstaat die verhindert dat we met zijn allen verder in de fuik zwemmen. Eerder dit jaar hebben Jean Frijns, Anton van Nunen en Theo van de Klundert een interessant idee geopperd. De Nederlandse staat zou speciale pensioenobligaties moeten uitgeven. Die geven iets meer rente dan de risicovrije ECB-rente, terwijl de staat met het pensioengeld nuttige investeringen kan doen. Zodat met al het geld iets zinvols gebeurt en we de rijkdom ook als rijkdom ervaren. Ja, dat klinkt als staatsinmenging, maar in de meeste Europese landen wordt het pensioen geregeld door de staat en daar klaagt niemand over."

Begrijpt u de toorn over het handelen van de pensioenfondsen? Ze staan net als de banken in een kwaad daglicht, terwijl er amper pensioenschandalen zijn.

"De kortingen hebben grote psychologische impact, ook al stellen ze niet al te veel voor. Een kleine korting wordt als veel erger ervaren dan een paar jaar geen indexatie, terwijl dat laatste veel dieper ingrijpt. Het woord korten voelt blijkbaar bijzonder onaangenaam. De grote pensioenfondsen hebben de laatste vijftien jaren gemiddeld 7% rendement gehaald. Daar zou ieder mens jaloers op zijn. Maar het valt in het niet bij de stijgende verplichtingen door de lage rente. Daar valt niet tegenop te boksen. Dat we díe situatie hebben laten ontstaan, dat is het grootste verwijt dat het publiek aan de sector, aan de politiek en aan DNB kan maken."

Gelukkig wordt het pensioenstelsel flink verbouwd. Hoe gaat het resultaat van deze verbouwingsactiviteiten eruit zien?

"Het huidige stelsel loopt vast omdat het te ingewikkeld is. En omdat er ingewikkelde herverdelingen in zitten. Het gaat uit van de veronderstelling dat de volgende generatie mee wil doen aan het systeem, terwijl dat geloof en vertrouwen er niet meer is, al is het maar omdat er nu wordt gepraat om juist een streep te zetten door het stelsel. We moeten daarom een systeem vinden waarbij overschotten en tekorten op een eerlijke manier worden verdeeld zonder aankomende generaties met de problemen op te zadelen. De oplossing is een persoonlijk pensioen met risicodeling, een heel slimme variant van het premiesysteem. De economen Lans Bovenberg en Theo Nijman hebben dat bedacht."

Leg eens uit?

"De hele wereld worstelt met een premieovereenkomst die op de pensioendatum wordt omgezet in een levenslange uitkering. Dat moet dan gebeuren tegen de huidige rente, maar die is zo laag dat de uitkering beperkt is. Beter is een premieovereenkomst waarbij we kunnen doorbeleggen in de uitkeringsfase. Gelijktijdig moeten we voor collectieve rekening blijven beleggen, want dat heeft veel voordelen. Dat moet dan wel op een manier gebeuren dat deelnemers en gepensioneerden inzicht krijgen in wat zij hebben. Dat kan met een pensioenoverzicht dat even inzichtelijk is als een bankafschrift. Dat zal de rust geven dat er niet opeens een monster opduikt dat de pensioenpot leeg eet."

Wat doen we met de groeiende groep ZZP’ers, die nu minder pensioensparen dan later goed voor hen is?

"Die kunnen eenvoudig meedoen in het nieuwe stelsel omdat het gespeend is van grote herverdelingseffecten. Iedereen spaart immers voor eigen rekening, maar wel met risicodeling. Het persoonlijk pensioen met risicodeling bestaat bij mijn weten nog nergens ter wereld. Ook de SER denkt dat dit het stelsel is waar we naartoe moeten. Maar ja, het invoeren van nieuwe wetgeving duurt in Nederland minimaal twee jaar. We moeten dus geduld hebben."

U schreef uw proefschrift over het pensioenfonds als vermogensbeheerder. Wat is uw belangrijkste beleggingsadvies aan de Nederlandse pensioenwereld?

"Ik ben geen belegger, maar een jurist. Ik ga meer over hoe nieuwe beleggingsinzichten slim kunnen worden omgezet in wet- en regelgeving. Of hoe deze inzichten kunnen worden vertaald in ander gedrag van pensioenfondsen. Vroeger streefden pensioenjuristen vooral naar zekerheid. Hoe veiliger de belegging, hoe beter. Dat is geen beleggingsinzicht. Integendeel. Niet zekerheid, maar onzekerheid leidt tot rendement en rendement is nodig voor een goed pensioen. Juristen moeten afstappen van hun natuurlijke neiging om naar zekerheid te streven. Leg niet langer vast wat mensen later zullen krijgen. Dat leidt alleen maar tot lage rendementen en magere pensioenen."

Lees hier het volledige interview met Maatman.

Tip de redactie