Wat u moet weten over het onderzoek naar woningcorporaties

Op donderdag 30 oktober heeft de parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties haar eindrapport gepresenteerd. Maar waar gaat dit rapport over?

De commissie heeft de opzet en het functioneren van het stelsel van woningcorporaties onderzocht. De betrokken Tweede Kamerleden hebben bekeken wat er in de sector verkeerd is gegaan en wat er moet veranderen.

De commissie pleit onder meer voor heldere grenzen en beter toezicht op woningcorporaties. Ook zou er geëxperimenteerd kunnen worden met andere rechtsvormen, zoals een huurderscoöperatie waarin huurders gezamenlijk eigenaar van de corporatie zijn. Daarnaast stuurt de commissie aan op een cultuur- en gedragsverandering binnen de sector. 

De parlementaire enquête is een van de zwaarste wapens die het parlement kan inzetten om meer duidelijkheid over een kwestie te krijgen. Eerdere enquêtes gingen onder meer over de Bijlmerramp, de val van Srebrenica en de financiële sector. 

1. Wat was de aanleiding voor de enquête?

De enquête is in april vorig jaar ingesteld vanwege de financiële problemen bij de Rotterdamse woningcorporatie Vestia.  Deze grote landelijke corporatie kwam in de problemen door te speculeren met risicovolle financiële producten, zogenoemde derivaten.

Corporaties kochten de derivaten om zich tegen renterisico's in te dekken. Maar omdat de rente op de kapitaalmarkten onverwacht laag uitviel, kregen de derivaten een negatieve marktwaarde. Daardoor kwam de corporatie in directe betalingsproblemen. In 2012 viel Vestia bijna om vanwege het derivatenschandaal. 

Het afkopen van de derivatenportefeuille bij de betrokken banken kostte uiteindelijk 2 miljard euro. Andere corporaties moesten bijspringen om Vestia overeind te houden. Zij hebben bijna 700 miljoen euro bijgedragen aan het oplossen van het probleem.

Ook andere corporaties zijn door derivaten in de problemen geraakt. Dat gold onder meer voor de onder toezicht gestelde corporatie Portaal en de corporaties Laurentius en Wooninvest.

In oktober 2012 beperkte toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Liesbeth Spies het gebruik van derivaten door woningcorporaties. De corporaties mogen deze producten niet meer doorverkopen. En derivaten waarmee wordt gespeculeerd op rentedalingen zijn verboden. 

2. Wie zitten in de commissie?

Tweede Kamerlid Roland van Vliet is voorzitter van de commissie. De voormalige PVV'er is sinds maart een onafhankelijk parlementslid. Hij studeerde fiscaal recht in Maastricht. Van Vliet is onder meer belastingadviseur bij Ernst & Young, bedrijfsfiscalist en bankier bij Van Lanschot geweest.

PvdA'er Ed Groot is ondervoorzitter. Hij is sinds 2010 Tweede Kamerlid. Daarvoor was hij redacteur en columnist voor zakenkrant Het Financieele Dagblad. Ook heeft hij gewerkt als adviseur en speechschrijver voor het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Verder zijn ook de Kamerleden Anne Mulder (VVD), Fashad Bashir (SP), Peter Oskam (CDA) en Wassila Hachchi (D66) leden van de commissie.

3. Wat heeft de parlementaire commissie gedaan?

De commissie heeft eerst een literatuurstudie gedaan en werkbezoeken afgelegd. Vervolgens zijn afgelopen zomer een groot aantal getuigen en deskundigen onder ede gehoord. 

Het ging onder meer om corporatiedirecteuren, leidinggevenden uit de sector, commissarissen, toezichthouders, ambtenaren en politici.

4. Wat werd bekend tijdens de openbare verhoren?

Voormalig interim-bestuurder van Vestia Gerard Erents verklaarde afgelopen zomer onder ede dat directeur-bestuurder Erik Staal nooit werd tegengesproken. Verder bleek dat Staal bekenden van hem aanstelde in de raad van commissarissen van Vestia. Dat is opvallend, omdat die raad eigenlijk toezicht moest houden op het bestuur van de corporatie.

Tijdens een ander verhoor zei voormalig minister van Binnenlandse Zaken Piet Hein Donner dat hij de Tweede Kamer bewust niet meteen heeft geïnformeerd over de problemen bij Vestia.

Hiermee wilde hij de aansprakelijkheid voor de staat verkleinen. Ook zag hij lange tijd geen noodzaak om de Kamer te informeren. Hij wilde eerst weten hoe groot het probleem was.

Toen zijn opvolger Liesbeth Spies aantrad, is zij door Donner geïnformeerd over Vestia. Zij besloot het parlement alsnog vertrouwelijk te informeren.

Voorzitter Marc Calon van koepelorganisatie Aedes zei zich tijdens de verhoren te schamen voor misstanden in de corporatiesector. "Fraude, zelfverrijking, geknoei, megalomaan gedrag. Daardoor is veel geld voor de volkshuisvesting door het putje gegaan. Verschrikkelijk."

Het interne toezicht was niet goed en het externe evenmin, zei Calon. Er is te risicovol gewerkt, het moreel kompas van sommige mensen was niet op orde en de sector is te ver afgedreven van de kerntaken, vindt ook de voorzitter. 

Verder liet Oud-minister Wouter Bos tijdens zijn gesprek blijken dat hij niet tevreden was over toenmalig minister Ella Vogelaar van Wonen. Bos zei dat hij regelmatig moest bijspringen. 

Vanwege een rekenfout zat het vierde kabinet Balkenende met een gat van 1 miljard euro voor woningbouwbeleid. Om dat op te lossen moest met corporaties worden onderhandeld. Uiteindelijk is het geld grotendeels via de schatkist betaald.

Vogelaar reageerde door te zeggen dat ze een opdracht had gekregen om wijken aan te pakken, zonder dat ze daar budget voor had gekregen. "Ergens een speerpunt van maken met een lege portemonnee is lastig", zei ze.

5. Wat wordt van het kabinet verwacht?

Coalitiepartijen VVD en PvdA hebben een voorstel ingediend om de bouw van woningen in de sociale en private sector te stimuleren.

Op nieuw te bouwen sociale huurwoningen van minder dan 600 euro per maand moet de verhuurdersheffing die de corporaties moeten betalen niet van toepassing zijn. Verder moet het ombouwen van met name kantoren in kleine appartementen worden bevorderd door minder regels toe te passen. 

Huurdersorganisatie De Woonbond hoop dat de politiek lessen trekt uit alle problemen die bij de corporaties hebben gespeeld. De organisatie vindt het "verbeteren van de positie van huurders daar een essentieel onderdeel van".

Hoogleraar Peter Boelhouwer, Hugo Priemus en vier andere hoogleraren van TU Delft hebben eerder in oktober in een publicatie (pdf) aanbevelingen gedaan voor de corporatiesector. Ze willen onder meer dat corporaties zich op kerntaken blijven richten en dat er een onafhankelijke externe toezichthouder komt.

Lees meer over:
Tip de redactie