Spelen in Rio, maar Brazilië is blut

De Olympische Spelen in Rio de Janeiro leveren ongetwijfeld veel mooie beelden van de Braziliaanse stranden, spannende wedstrijden en het prachtige uitzicht vanaf het Christusbeeld op. Maar wat dit uitzicht niet laat zien is de enorme crisis waarin de Braziliaanse economie verkeert.

Bijna twintig jaar lang kende de Braziliaanse economie, net zoals een paar andere opkomende landen, glanzende groeicijfers. Om de trend samen te vatten werd begin deze eeuw de term BRIC, een afkorting voor Brazilië, Rusland, India en China, bedacht. Allemaal landen die forse economische groeicijfers lieten zien.

De Braziliaanse economie noteerde zo'n vijftien jaar terug nog groeicijfers van 4 procent. In 2010 werd zelfs een uitschieter van 7,5 procent behaald. Tussen 1995 en 2015 verdubbelde het bnp per hoofd van de bevolking bijna en daalde de werkloosheid, volgens het eigen statistiekbureau, van ruim 10 procent in 2003 naar 5 procent in 2013.

De groeicijfers waren voor een belangrijk deel te danken aan de enorme vraag uit China naar grondstoffen. Als grote producent van onder andere ijzererts, sojabonen en vlees profiteerde Brazilië optimaal.

“Op alle niveaus is de overheid platzak”
Kees Koonings

Inmiddels is de Braziliaanse economie afgegleden in één van de ergste recessies in tachtig jaar. Het aandeel mensen dat geen werk heeft, is volgens de officiële statistieken weer gestegen naar het niveau van begin deze eeuw. De economie krimpt dit jaar opnieuw en het aantal faillissementen stijgt naar recordniveau.  

Omslaan

Vanaf 2013 sloeg de hausse op de grondstoffenmarkt om. De wereldeconomie koelde af, de vraag naar grondstoffen uit vooral China daalde en de prijs van grondstoffen daalde mee. Brazilië verkocht minder en tegen een lagere prijs. Sinds 2014 zit de economie daarom in een recessie.

De overheid schroefde de uitgaven op, ook omdat 2014 een verkiezingsjaar was, legt professor Kees Koonings uit. Koonings is hoogleraar Brazilian Studies aan de Universiteit van Amsterdam.

Brazilië is niet geheel uniek in deze economische neergang; het is ook een kwestie van conjunctuur, stelt Koonings. Meer opkomende economieën kampen met economische problemen.

Structurele problemen

Een structureel probleem in Brazilië is dat de economische groei in het land voor een groot deel was gebaseerd op de export van grondstoffen. Daaropvolgend daalde ook de binnenlandse vraag.

De gestegen overheidsuitgaven waren funest voor de overheidsfinanciën. "Op alle niveaus is de overheid platzak", vertelt Koonings. De meest kwetsbare groepen worden hierdoor geraakt. "En vooral die groepen waarmee het de afgelopen jaren een beetje beter ging. Dat zijn de mensen die nu hun baan kwijt zijn. Mensen die niet meer met steun van de overheid hun kinderen naar hoger onderwijs kunnen sturen."

"Brazilië is, ondanks een geschiedenis van democratie, een land met grote mate van ongelijkheid. Dat is een structureel patroon. De laatste twintig jaar begon dat een beetje te veranderen."

Geen positief effect

Analisten van vermogensbeheerder Robeco, dat zelf 1,6 miljard euro beheert in Brazilië, denken dat de problemen in de Braziliaanse economie zo diepgeworteld zijn dat de Olympische Spelen zelfs geen positief effect zullen hebben. Doorgaans stimuleert de organisatie van het vierjaarlijkse evenement de economie van het organiserende land. 

"De hogere groei in een olympisch jaar is meestal te danken aan de extra investeringen, maar dat zien we in Brazilië nog niet gebeuren," zegt Daniela da Costa-Bulthuis, portefeuillemanager bij Robeco, in een recent rapport.

"De problemen waar het land dit jaar mee te maken heeft, kunnen onmogelijk worden goedgemaakt door het positieve effect van welk sportevenement dan ook."

"Het investeringsplan van de overheid is slecht uitgevoerd. Bovendien is de beleggingsomgeving onvriendelijk, met overmatige overheidsinmenging, hoge belastingdruk en een laag rendement op de projecten. Hierdoor is het positieve effect dat werd verwacht van investeringen in infrastructuur voor het WK en de Spelen, teleurstellend."

Politieke crisis

Naast de economische problemen is er ook een politieke crisis. Tegen president Dilma Rousseff is eind 2015 een afzettingsprocedure opgezet en verschillende andere politici zijn het mikpunt van corruptieonderzoeken.

Rousseff wordt onder verweten creatief te zijn omgegaan met de boekhouding van de overheid. "Alle maatregelen die je zou kunnen bedenken, zijn in de vrieskast gezet door de afzettingsprocedure waardoor de hele staat 'on hold' staat."

Op korte termijn verwacht Koonings nog geen rustiger vaarwater in het Zuid-Amerikaanse land. In augustus wordt waarschijnlijk duidelijk of Rousseff daadwerkelijk wordt afgezet en in oktober zijn de burgemeestersverkiezingen.

Kerst

Wat merken de sporters en bezoekers van de Olympische Spelen hiervan? Weinig, verwacht Koonings. Mogelijk merkt men op dat bijvoorbeeld een metrolijn in Rio de Janeiro nog niet af is.

Tegen Kerst is er mogelijk duidelijkheid over de politieke problemen. "Dan is in ieder geval een deel van het stof neergedaald en kunnen ze weer een beetje voor de lange termijn denken."

Een voorspelling over wat er daarna gaat gebeuren is moeilijk, zegt Koonings. Er is een kans op een stabiele periode, "maar het kan ook twee jaar met demonstraties worden".

Da Costa-Bulthuis ziet verder de eerste positieve ontwikkelingen in de economie. "Recente cijfers laten zien dat het producenten- en consumentenvertrouwen iets zijn verbeterd nadat het Braziliaanse congres in april het afzettingsproces goedkeurde", zegt ze.

Afsluiting

"De Olympische Spelen kunnen de afsluiting zijn van het hoofdstuk 'politieke crisis' in Brazilië", zegt Da Costa-Bulthuis. "De grootste bijdrage van succesvolle Spelen zal liggen in een verbetering van het sentiment. En het is heel goed mogelijk dat Brazilië vanaf dat moment in een flow belandt van positief politiek en economisch nieuws. Dat kan het begin zijn van bbp-herstel voor het land."

"Op de lange termijn is het natuurlijk wel een belangrijke economie", benadrukt Koonings. "Met veel natuurlijke hulpbronnen. Met een bevolking die wat beter opgeleid moet worden. Maar ze hebben alles om in de rest van de eeuw uit te groeien tot een toonaangevende economie."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:
Tip de redactie