China heeft meer zorgen dan alleen economische terugval

Als het om China gaat, kijken we enkel naar de economische vraagstukken: paniek op de beurzen, groeicijfers, bedrijfsovernames. Allemaal eendimensionaal, vindt sinoloog en schrijver Henk Schulte Nordholt.

Waar in het Westen alles in het werk wordt gesteld om de economie aan de praat te krijgen en groei een doel op zich lijkt te zijn, staat in China de economie in dienst van de eigen soevereiniteit en veiligheid, zegt Schulte Nordholt. "Je leest en hoort daar heel weinig over, terwijl het nu bijna alleen maar over de Chinese economie gaat."

Schulte Nordholt woonde en werkte in China. Eerst als directeur van wat toen nog de Amro-bank heette in 1985. Daarna richtte hij in Peking samen met een zakenpartner een eigen handelsbedrijf op. Inmiddels is hij al meer dan dertig jaar nauw betrokken bij het land.

Ook schreef hij meerdere boeken over China waarvan de meest recente China en de barbaren sinds november in de boekenwinkel ligt. Daarin beschrijft Schulte Nordholt hoe China na de eeuw van vernedering (1839 tot 1949) weer een plek op het wereldtoneel heeft als economische grootmacht. 

De sinoloog kijkt door een culturele en maatschappelijke bril naar de huidige malaise in China. De bevolking is in zijn ogen flexibel genoeg om broodnodige economische hervorming door te voeren, maar sommige oude modellen staan wel op barsten.

Soevereiniteit

Soevereiniteit heeft in China niet dezelfde betekenis als die wij eraan verbinden, zegt Schulte Nordholt. "Die soevereiniteit is er vooral in een offensieve vorm. Dat wil zeggen dat China niet alleen de eigen grenzen bewaakt, maar die ook oprekt. Kijk naar wat ze doen in de Zuid-Chinese Zee, de regering eigent zich dat gebied gewoon toe. Dat leidt tot spanningen met landen in de regio. Maar ook met de Verenigde Staten die zichzelf zien als een Pacific Nation".

“Chinese politieke model is ten dode opgeschreven”
Henk Schulte Nordholt, sinoloog

Er zijn wat dat betreft meer voorbeelden. China heeft al jaren een geschil met India over de landsgrenzen in het Himalaya-gebergte. Het land botst ook met Japan. "Over kleine eilandjes in de Oost-Chinese Zee die al jaren in handen van Japan zijn, zeggen ze nu opeens: die zijn van ons", aldus de China-kenner.

Veiligheid

De veiligheid gaat over het voortbestaan van de Communistische Partij van China, de enige politieke partij in het land die sinds 1949 de Volksrepubliek regeert. In de grondwet staat dat niemand in China aan het 'socialistische systeem' mag tornen, wat erop neerkomt dat de partij voor altijd aan de macht moet blijven. Dat wordt ook steeds vaker uitgesproken, zegt Schulte Nordholt.

"De partij maakt zich zorgen over zijn eigen legitimiteit. Na de Tweede Wereldoorlog wilde Mao van China een communistische heilstaat maken, niemand durfde hem daarin te weerstaan. Nu is Xi Jinping de leider, hij wil het economisch succes van China verder uitbouwen, maar de houdbaarheidsdatum van het op investeringen en export gebaseerde economische model komt in zicht. Om de bevolking achter de Partij te verbinden, wordt er steeds vaker naar het instrument van het nationalisme gegrepen."

Veranderen

Schulte Nordholt ziet dat China aan het veranderen is. De middenklasse wordt steeds mondiger. "Op papier zijn de mensenrechten voor Chinezen best goed geregeld, maar in de praktijk valt dat behoorlijk tegen. Zoiets begint zich te wreken, want dat ziet de bevolking zelf ook. Tot nu toe heeft de overheid de rust afgekocht, zou je kunnen zeggen. Zolang de economie groeit, wordt er niet geklaagd."

“De Chinese middenklasse wordt steeds mondiger”
Henk Schulte Nordholt

Maar zoals bekend koelt die groei af. De economie werd het afgelopen jaar nog wel met ongeveer 6 procent groter, maar in het verleden werden regelmatig dubbele groeicijfers behaald. Het is daarom voor de bevolking niet meer zo vanzelfsprekend dat de partij voor economische groei zorgt.

Verzet

"Het verzet tegen de partij komt voornamelijk van de boeren op het platteland", zegt Schulte Nordholt. "Landonteigening en het lozen van troep in de natuur zorgt voor veel chagrijn. Maar ook in de stad laten burgers steeds meer van zich horen. Hevige smog in Peking wordt niet meer gepikt."

De partij moet de mondige burger te woord staan zonder de macht op te geven. Dat is een dun lijntje dat makkelijk kan breken. Het gaat de partij erom dat die ontevreden burgers zich niet verenigen en daar slagen ze volgens Schulte Nordholt vooralsnog goed in. Er wordt veel gecensureerd en het internet wordt voortdurend in de gaten gehouden.

“Chinezen zijn geen missionarissen”
Henk Schulte Nordholt

Voor het leger hoeven de gezagsdragers niet bang te zijn, dat staat in dienst van de partij. Maar, zo waarschuwt de sinoloog, "als er een tweedeling binnen de partij komt, dan kan het hard gaan. In de jaren tachtig was de partij verdeeld en ging het bijna mis. Daar zijn ze nu nog steeds heel erg bang voor."

Flexibiliteit

China staat op economisch vlak voor één van de grootste uitdagingen in zijn recente geschiedenis. Er moet een omslag worden gemaakt van een maakeconomie naar een diensten- en consumenteneconomie. 

Er zijn maar weinig landen die zo'n transitie succesvol hebben doorgemaakt. In Afrika en Latijns-Amerika zijn er in ieder geval geen voorbeelden van te noemen. In Azië heeft Japan het wat dat betreft goed gedaan.

Maar Schulte Nordholt ziet bepaalde karaktereigenschappen van de bevolking die juist in dit proces goed van pas kunnen komen: "Chinezen zijn flexibel, creatief en ondernemingsgezind."

Barsten

De economische expansie kan zich volgens de China-kenner voortzetten, maar dan moet er op bestuurlijk vlak wel iets veranderen. "Ik heb vertrouwen in de Chinese ondernemer, maar ik heb minder vertrouwen in het Chinese politieke model. Dat is ten dode opgeschreven." 

“Chinezen willen geen Westerse democratie”
Henk Schulte Nordholt

Wat er uiteindelijk voor in de plaats moet komen, weet niemand, ook Schulte Nordholt niet. "Maar zoals het nu is geregeld met één partij, doordrongen van nepotisme en corruptie, moet vroeg of laat barsten of veranderen. De vraag is alleen wanneer en op welke wijze."

Eén ding is voor hem daarbij zeker: de Chinezen willen geen Westerse democratie, daarvoor bestaat er teveel innerlijk verzet, gevoed door trots. "China kent een oude beschaving en is een machtig land, ze zullen daarom niet zomaar slaafs een ander politiek model kopiëren."

Missionaris

Als China er in slaagt op economisch vlak nog verder door te groeien en er in eigen land een politieke transformatie plaatsvindt, hoeven we niet bang te zijn dat het land zich opdringt aan de rest van de wereld. 

“China is een grote vriendelijke reus”
Henk Schulte Nordholt

"Chinezen hebben niet het gevoel dat andere volken hetzelfde moeten geloven en denken zoals zij. Ze voelen zich wel superieur ten opzichte van buitenlanders, maar de rest van de wereld komt maar hen toe. Chinezen zijn geen missionarissen", zegt Schult Nordholt.

Dat heeft volgens hem ook met de Confucianistische deugd om altijd naar 'de gouden weg naar het midden' te zoeken. "Chinezen zijn geen extremisten. Wat dat betreft is China een grote vriendelijke reus. Dat is voor Europa misschien een geruststelling."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:
Tip de redactie