Economie: ECB's big bazooka en hete Griekse zomer

In 2015 zien we de grootste Nederlandse beursgang ooit, de Europese Centrale Bank die honderden miljarden euro's in de economie pompt en de Amerikaanse evenknie die het monetaire beleid juist verder dichtknijpt. Het was ook het jaar van de hete Griekse zomer.

Iedereen in de financiële sector kijkt in 2015 naar de centrale bankiers in Frankfurt. Zet de Europese Centrale Bank (ECB) zijn 'big bazooka' in door een opkoopprogramma te starten zoals dat in de Verenigde Staten en Japan al gebeurt?

De Europese toezichthouder houdt bijna geen instrumenten meer over om de lage inflatie op te krikken tot het gewenste niveau van dichtbij de 2 procent en om de economie aan te jagen.

Big Bazooka

Op 22 januari kondigt de ECB aan vanaf maart maandelijks voor 60 miljard euro aan staatsobligaties en leningen van eurolanden bij banken in de eurozone op te kopen. In december wordt het programma nog eens verlengd tot en met maart 2017, waardoor het totale opkoopprogramma uitkomt op 1.500 miljard euro.

Economen, beleggers en politici kijken met spanning toe. Als zo'n grote speler zich meldt op de financiële markten, heeft dat voor iedereen grote gevolgen. De rentes op staatsleningen van Europese landen dalen naar laagterecords, omdat de vraag een stuk groter is geworden.

Daardoor daalt ook de hypotheekrente die hieraan is gekoppeld. Wie nu een huis koopt, krijgt daar een historisch lage rente voor terug. Aandelenbezitters wrijven ook in hun handen. Doordat de ECB veel staatsobligaties opkoopt, zoeken beleggers hun winst in aandelen. De vraag stijgt, waardoor de koersen omhoogschieten. 

Nog een economisch voordeel voor Europa is de daling van de euro ten opzichte van de dollar. Producten worden voor Amerikanen goedkoper, dat stimuleert de export van de eurolanden.  

Maar spaarders zijn de dupe. Een onderdeel van de maatregelen om de economie en inflatie te stimuleren, is het verlagen en laag houden van de rente. Daardoor daalt ook de spaarrente, zelfs tot onder de 1 procent.

Pensioenfondsen en verzekeraars ondervinden ook hinder van de lage rente; ze maken winst op hun aandelenpakket, maar dat wordt overschaduwd door het lage rendement op staatsobligaties.

Renteverhoging

Terwijl in Europa de geldkraan wagenwijd wordt opengezet, doet het Amerikaanse stelsel van centrale banken, de Federal Reserve ofwel Fed, het tegenovergestelde. In de VS is het omvangrijke stimuleringsprogramma vorig jaar al helemaal afgebouwd, in december van dit jaar komt daar de eerste renteverhoging sinds juni 2006 nog eens bij.

Ook die stap heeft grote gevolgen. De toch al forse kapitaalstroom uit opkomende landen zoals China, India en Brazilië, richting de VS, zal alleen nog maar toenemen. De dollar wordt voor landen buiten de VS steeds prijziger, met het risico dat dit de Amerikaanse economie aantast. Maar de Fed is er van overtuigd dat de economie stevig genoeg is voor de eerste renteverhoging in tien jaar.

Griekenland

De rust leek dit jaar voor even teruggekeerd in Griekenland, het land was zelfs in staat om zelf geld op te halen op de internationale kapitaalmarkt. Het was van korte duur.

In januari wint de dan nog onbekende Alexis Tsipras met zijn partij Syriza de Griekse verkiezingen met de belofte dat hij een einde maakt aan de bezuinigingen die het land moet doorvoeren van de geldschieters in ruil voor de eerdere noodsteun.

Overleggen lopen op niets uit terwijl het einde van het tweede noodprogramma in zicht komt en de ECB ook geen noodkredieten wil verlenen. De banken moeten zelfs enige weken dicht, omdat de regering vreest voor een bankrun.

Grexit

De roep om een Grieks vertrek uit de eurozone, een 'Grexit', was nog nooit zo sterk. Tsipras wil tot op het laatste moment mildere voorwaarden, maar vooral de Duitsers, Nederlanders en Finnen stellen zich ijzerhard op in de onderhandelingen.

Dit tot grote frustratie van onder meer de flamboyante Griekse minister van Financiën Yanis Varoufakis. De relatie tussen hem en Eurogroep-voorzitter Jeroen Dijsselbloem wordt met de dag killer. Of de twee daadwerkelijk met elkaar op de vuist wilden gaan zoals de Franse eurocommissaris beweerde, zullen we waarschijnlijk nooit weten.

Uiteindelijk wordt op 13 juli na zestien uur overleggen en onderhandelen een akkoord bereikt over een derde noodpakket van 86 miljard euro voor drie jaar. Daar staan opnieuw strenge bezuinigingen en hervormingen tegenover. Ook moeten staatseigendommen worden geprivatiseerd en geëxploiteerd.

Volkswagen

Op 18 september komen de eerste berichten naar buiten van de Amerikaanse milieuautoriteiten over misstanden bij Volkswagen. Dit groeit uit tot het grootste schandaal in de geschiedenis van het Duitse autoconcern.

Volkswagen, de een na grootste autobouwer ter wereld, heeft bewust geknoeid met de software waardoor dieselauto's tijdens het testen voldoen aan de milieunormen, terwijl de uitstoot in het dagelijks gebruik deze norm tot maar liefst veertig keer overschrijdt.

Hiervoor wordt later het woord 'sjoemelsoftware' in het leven geroepen, wat zelfs wordt gekozen als woord van het jaar 2015. 

Wereldwijd wordt het aantal betrokken voertuigen geschat op elf miljoen. Daarnaast rijden er waarschijnlijk nog eens 800.000 auto's rond waarbij de testen over koolstofdioxide-uitstoot niet kloppen. In Nederland moeten 160.000 Volkswagens plus de dochtermerken worden teruggeroepen.

Het autoconcern hangt in de VS een miljardenboete boven het hoofd, naast de kosten die het bedrijf moet betalen om het probleem op te lossen. Als gevolg daarvan zet Volkswagen 6,5 miljard euro opzij en worden investeringen uitgesteld of helemaal geschrapt. Daar bovenop boekt het bedrijf een historisch verlies van 1,7 miljard euro in het derde kwartaal.

Topman Martin Winterkorn heeft al eind september het veld moeten ruimen en wordt opgevolgd door Porsche-topman Matthias Müller. De werknemers blijven vooralsnog buiten schot. Wolfgang Porsche, het hoofd van de controlerende familie achter de automaker, pleit voor het behoud van banen bij de onderneming.

Detailhandel

De detailhandel heeft het zwaar. De alsmaar groeiende onlineverkoop is hier deels verantwoordelijk voor, maar het grootste deel van de omzet wordt afgesnoept door succesvolle budgetketens zoals Action en Primark.

Traditionele merken komen hierdoor in de problemen. Blokker ontslaat honderden mensen en bij V&D worden alle zeilen bijgezet om het hoofd boven water te houden maar moet aan het einde van het jaar toch uitstel van betaling aanvragen en krijgt dat ook, vaak een voorportaal van en faillissement. 

Het is sowieso een zwarte week voor de detailhandel, want op dezelfde dag als V&D vraagt ook drogisterijketen DA uitstel van betaling aan. Een dag eerder komt Macintosh, moederbedrijf van onder andere Scapino, Dolcis en Manfield, met dezelfde mededeling.

Miss Etam, Schoenenreus, House of Shoes en Thom Broekman gaan failliet. Het is slechts een greep uit de merken die het hoofd niet boven water hebben kunnen houden door de financiële crisis en de online en offline concurrentie.

ABN Amro

Er gaan weer Nederlandse bedrijven naar de beurs. Eerst is daar drankenproducent Bols, de Nederlandse stoker uit 1575 wil met het opgehaalde kapitaal China veroveren. Ook optiekketen GrandVision en frisdrank- en sapbottelaar Refresco krijgen dit jaar een beursnotering in Amsterdam.

De meest in het oog springende beursgang is natuurlijk die van ABN Amro. De bank die in 2008 door de overheid noodgedwongen gered moest worden, komt weer in private handen. De maanden voorafgaand aan 20 november, de dag dat het eerste deel naar de beurs is gebracht, is het nog even spannend voor de bank.

Een voorgenomen salarisverhoging voor de directie, overtreding van interne regels bij het filiaal in Dubai, schimmige klanten: het draagt allemaal niet bij aan de door Dijsselbloem gewenste rust en vertrouwen. De beursgang wordt zelfs uitgesteld, maar het leidt uiteindelijk niet tot afstel. Topman Gerrit Zalm spreekt tevreden van een mijlpaal.

Fusies en overnames

Meer bedrijvennieuws: het Nederlandse supermarktconcern Ahold en het Belgische Delhaize gaan fuseren. Terwijl Albert Heijn geldt als marktleider in Nederland, is dat voor Delhaize nog niet het geval. Het nieuwe bedrijf, met wereldwijd 6.500 winkels, zal bekend worden als Ahold Delhaize met een jaaromzet van ongeveer 55 miljard euro.

De Nederlandse vliegtuigbouwer Fokker komt in Britse handen. Het bedrijf wordt voor ruim 700 miljoen euro overgenomen, dat is nodig om op internationaal niveau mee te kunnen blijven doen met de grote jongens, zegt de bestuursvoorzitter.

Minder goed nieuws is er voor Ballast Nedam. De geplaagde bouwer, ooit de trots van de Nederlandse industrie, wordt door het Turkse Renaissance van de ondergang gered. Het bedrijf zit vol schulden en zou het zonder de kapitaalinjectie van de Turken niet lang hebben volgehouden.

KLM

Bij Air France-KLM rommelt het al jaren. Nu is onder meer het overdragen van KLM's overtollig kasgeld naar de Franse fusiepartner onderwerp van discussie. Dat plan redt het uiteindelijk niet, maar het blijft sluimeren bij luchtvaartconcern.

Er moet worden bezuinigd. Aan Nederlandse zijde worden vakbonden en directie het daarover eens, maar in Parijs worden directieleden door het woedende personeel belaagd nadat Air France bezuinigingen en ontslagen heeft aangekondigd. Inmiddels wordt hardop de vraag gesteld of de Fransen op deze manier KLM mee de ondergang insleuren.

Video: Air France-directie ontvlucht woedende menigte

Air France-directie ontvlucht woedende menigte

Imtech

Slechter gaat het met Imtech. Het Nederlandse installatiebedrijf verkeert al sinds 2013 in flinke problemen. Op 13 augustus van dit jaar valt het doek voor de Goudse onderneming. Het bedrijf slaagt er maar niet in om schoon schip te maken na een grote boekhoudfraude.

De curatoren gaan direct op zoek naar kopers voor de diverse onderdelen van het bedrijf. Aan interesse blijkt geen gebrek. In de maanden die volgen worden verschillende onderdelen geschikte kopers gevonden waardoor duizenden banen behouden blijven. 

Loonakkoord

Midden in de zomer wordt er een akkoord bereikt over de loonsverhoging voor de 120.000 rijksambtenaren. Die zitten al sinds 2011 op de nullijn.

Over 2015 en 2016 krijgen politieagenten, leraren, militairen, personeel van de douane en de Belastingdienst en ander overheidspersoneel ruim 5 procent loonsverhoging en een eenmalige uitkering van 500 euro, meldt Ronald Plasterk die als minister van Binnenlandse Zaken hier als werkgever bij betrokken is.

Dit loonakkoord vormt de basis voor de verdere uitwerking van de verschillende overheid-cao's. De drie kleinere vakbonden, waaronder het CNV, kunnen zich daar in vinden, maar de FNV, in ledenaantal veruit de grootste, wil geen handtekening zetten.

De vakbond vreest dat de loonsverhoging, die deels met de vrijgekomen pensioenpremie wordt betaald, ten koste gaat van de oudedagsvoorziening. De FNV voert actie, eerst publieksvriendelijk maar later zijn er ook werkonderbrekingen die het dagelijks leven raken zoals met het openbaar vervoer.

Bij de politie konden ze van meet af aan niet leven met het loonakkoord, de agenten vinden het bod van de verantwoordelijke minister, Ard van der Steur van Veiligheid in dit geval, te mager.

Alle verbeteringen moeten komen uit de afspraken die met de drie kleinere bonden zijn gemaakt, klinkt het steeds vanuit het kabinet. Maar de FNV laat het er niet bij zitten en stapt zelfs naar de rechter om het loonakkoord van tafel te krijgen. Die poging mislukt.

Er moet een verkenner aan te pas komen die de betrokken partijen adviseert weer met elkaar om tafel te zitten. De verkenner ziet geen "onoverkomelijke verschillen" om constructief met elkaar in overleg te gaan, of dat genoeg is voor een gezamenlijke oplossing is de vraag.

China

De financiële markten staan in de tweede helft van 2015 voor een belangrijk deel in het teken van China. Vooral in augustus bepaalt China de toon op de markten.

Sinds 12 juni levert de Chinese Shanghai Composite Index flink in. Maar ten opzichte van een jaar eerder staat de beurs nog altijd meer dan 25 procent hoger.

In juli boeken de Aziatische beurzen de grootste verliezen sinds de financiële crisis. De handel in aandelen van zo'n 43 procent van de beursgenoteerde bedrijven wordt zelfs stilgelegd vanwege het bereiken van de dagelijkse toegestane dalingslimiet.

Dat China de agenda bepaalt, blijkt in augustus. In de derde week van deze maand zorgt angst voor een harde landing van de Chinese economische groei en de gevolgen hiervan voor de wereldeconomie voor zware koersverliezen. In Shanghai verdampt 11 procent van de beurswaarde. 

Nederlandse economie

Op maandag 24 augustus bereiken de zorgen over China ook Nederland. De AEX-index sluit 5,2 procent lager op 419 punten, waarmee de winst die gedurende het jaar is geboekt in rook opgaat. Onzekerheid over Griekenland doet de situatie ook weinig goed. Alleen al in Europa verdampt 400 miljard euro aan beurswaarde. 

Ondertussen trekt de Nederlandse economie weer aan en de overheidsfinanciën zijn op orde, ondanks de teruglopende gasbaten. Consumenten krijgen steeds meer vertrouwen en geven bovendien meer geld uit. De hoge werkloosheid blijft wel een punt van zorg.

In Griekenland is de rust voorlopig teruggekeerd maar het kan nog wel even duren voor de economie geheel zelfstandig op eigen benen staat. Daarbij wordt er vooral met argusogen naar de opkomende markten gekeken.

"Hoe verder van huis, hoe minder rooskleurig het beeld is", zei De Nederlandsche Bank-president Klaas Knot het dit najaar treffend.

Lees meer over:
Tip de redactie