'De rechtsstaat is niets waard als de MH17-daders niet worden berecht'

Het is maandag drie jaar geleden dat de MH17 werd neergeschoten; hierbij kwamen 298 passagiers om het leven, onder wie 196 Nederlanders. Het Joint Investigation Team heeft besloten dat het strafproces voor een Nederlandse rechtbank gaat worden gevoerd. Maar hoe groot is de kans dat er überhaupt verdachten worden berecht?

In Vijfhuizen, vlakbij Schiphol, werd maandag het Nationaal Monument MH17 geopend.

In het herinneringsbos krijgen alle 298 inzittenden van de vlucht van Malaysia Airlines die op 17 juli 2014 werd neergeschoten boven Oekraïne hun eigen boom en naamplaat. Het bos is een initiatief van de nabestaanden, die hiermee een fase afronden, stelt voorzitter Evert van Zijtveld van de Stichting Vliegramp MH17. Hij verloor op die noodlottige donderdag zijn twee kinderen en zijn schoonouders.

Voor de meeste nabestaanden is met de opening van het Nationaal Monument een fase afgesloten - net zoals dat eerder gebeurde toen de lichamen in Nederland aankwamen, of de identificatie voltooid was. "Voor de meesten van ons is de klok die dag stil komen te staan", legt Van Zijtveld uit. "Het laat ons niet los. Maar we proberen er een vorm voor te vinden, ieder op zijn eigen manier. De één wil meer informatie over de gebeurtenis, de ander wil vooral naar de toekomst kijken."

Moordenaars

Er is één behoefte die alle nabestaanden die zich bij de stichting hebben aangesloten delen: dat de daders worden berecht. "Dit is van zulk wezenlijk belang", beklemtoont Van Zijtveld. "In de eerste plaats voor ons nabestaanden, zodat wij weten dat de moordenaars niet wegkomen met wat zij gedaan hebben. Maar ook voor de rechtsstaat: die is weinig waard als daders van dit kaliber niet kunnen worden opgespoord en berecht."

“De nabestaanden moeten de verwachtingen laag houden”
Marieke de Hoon

Het JIT-team heeft de hoop uitgesproken eind 2018 klaar te zijn met het onderzoek en vermoedelijk daders aan te kunnen wijzen. Nederland is er klaar voor om deze te berechten. Maar deskundigen vrezen dat het een heel lang en moeizaam proces gaat worden. "De nabestaanden moeten de verwachtingen laag houden", stelt strafrechtdeskundige van de Vrije Universiteit Marieke de Hoon. "Het blijft heel moeilijk om te bewijzen wie de trekker heeft overgehaald. Ik hoop dat het Openbaar Ministerie de zaak overzichtelijk kan houden."

Zwaarder straffen

Het is een slim besluit om het strafproces in Nederland te houden, vindt De Hoon. "Het is goedkoper en sneller dan andere opties", stelt de deskundige. "Je bent nu ingebed in een functionerende praktijk. De rechtspraak is er al en het Nederlands recht is van toepassing. Als je iets heel nieuws creëert, een nieuw pand, nieuw personeel, dan moet je gaan onderhandelen welk recht van toepassing is. Daar ben je veel meer tijd en geld aan kwijt."

Zij acht de kans groot dat de straffen in Nederland zwaarder uitvallen dan voor een ander gerechtshof. "In het perspectief van Nederland is dit een veel heftigere zaak dan wanneer je het in een internationale context plaatst", aldus De Hoon.

"Wat wel belangrijk is, is dat er geen opzet in het spel lijkt te zijn geweest. Het is niet waarschijnlijk dat de daders dachten: we gaan een vliegtuig met Nederlanders uit de lucht schieten. Dat gebrek aan direct motief moet je meerekenen in de strafmaat."

Overzicht: Vliegramp MH17

Vlucht MH17 vertrekt op donderdag 17 juli 2014 vanaf Schiphol richting Kuala Lumpur. Als de Boeing 777 boven Oekraïne vliegt, stort deze neer. © ANP
Nog diezelfde middag zegt de Oekraïense president Petro Porosjenko dat dit geen ongeluk was, maar een terreurdaad: het vliegtuig is neergehaald. De Amerikaanse inlichtingendiensten bevestigen dit. © ANP
Een dag later, op 18 juli 2014, wordt bevestigd dat alle 298 inzittenden zijn omgekomen. Onder hen zijn 196 Nederlanders. © ANP
De Nederlandse regering wijst nog geen schuldigen aan; premier Mark Rutte zegt wel dat de onderste steen boven moet komen. © ANP
Separatisten slepen met lichamen en bezittingen van slachtoffers, meldt de Oekraïense regering op zaterdag 19 juli. © ANP
Nederland is "furieus", zegt minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans, die is afgereisd naar het land. © ANP
Door de onrust in het gebied kunnen de lichamen pas op zondag 20 juli 2014, drie dagen na het neerstorten, geborgen worden door de hulpdiensten. © ANP
Maandag 21 juli: Waarnemers van de OVSE en Nederlandse experts van het Landelijk Team Forensische Opsporing (LTFO) mogen hun onderzoek op locatie beginnen. © ANP
De eerste lichamen komen op 23 juli aan in Nederland. Er wordt een plechtigheid gehouden waar het koningspaar bij aanwezig is. Nederland is een minuut stil. © ANP
Zaterdag 26 juli: Een team van Nederlandse onderzoekers (LTFO) wordt door separatisten tegengehouden op weg naar de rampplek. Dit gebeurt enkele dagen later, op 30 juli, nog een keer. © ANP
Het OM laat donderdag 14 augustus weten dat het strafrechtelijk onderzoek naar de vliegramp, voor zover bekend, het grootste is in zijn soort in de Nederlandse geschiedenis. Het OM heeft tien officieren van justitie ingezet. Zij leiden het onderzoek, dat wordt uitgevoerd door circa tweehonderd rechercheurs. © ANP
Dinsdag 9 en woensdag 10 september 2014: Vlucht MH17 is in Oekraïne neergestort nadat het in de lucht met hoge snelheid is doorboord door een groot aantal objecten en vervolgens in stukken brak. Dat blijkt uit de eerste resultaten van het onderzoek door de Onderzoeksraad van Veiligheid. © ANP
Een Nederlands team van bergingswerkers begint zondag 16 november 2014 met de berging van wrakstukken van het toestel. © ANP
Nederland, Maleisië, Australië, België en Oekraïne vragen op maandag 13 juli 2015 de VN-Veiligheidsraad een tribunaal op te richten om de daders van de vliegramp te berechten. © ANP
Woensdag 29 juli 2015: Rusland heeft tijdens een stemming in de VN-Veiligheidsraad een veto uitgesproken over de oprichting van het MH17-tribunaal. Elf leden van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties stemden vóór, alleen Rusland stemde tegen. © ANP
Via de voormalige leider van de Oekraïense afdeling van het onderzoeksteam komt op dinsdag 6 oktober naar buiten dat in de lichamen van de slachtoffers van vlucht MH17 deeltjes van een Buk-raket zijn gevonden. © ANP
Tijdens de presentatie van de onderzoeksrapporten van de Onderzoeksraad voor Veiligheid wordt bevestigd dat vlucht MH17 is neergehaald door een BUK-raket. © ANP
Rusland laat in februari 2016 weten alle ter zaken doende radarbeelden te hebben overgedragen aan de Onderzoeksraad voor Veiligheid. © ANP
Minister Ard van der Steur (Justitie) laat in oktober weten dat het Nederlandse kabinet zich voorbereidt op de mogelijke berechting van daders voor het neerschieten van vlucht MH17. © ANP
Het Joint Investigation Team (JIT) verrichtte vervolgens verder onderzoek naar de schuldvraag. In september 2016 werden de voorlopige eerste resultaten gepresenteerd. © ANP
Onderzoekers sloten uit dat een ongeval of een aanslag vanuit het vliegtuig de crash had veroorzaakt. Ook de theorie dat een ander toestel de Boeing 777 vanuit de lucht neerschoot, wordt uitgesloten. © ANP
De raket werd afgevuurd vanuit een gebied dat door pro-Russische rebellen werd gecontroleerd. © AFP
Het JIT ontkracht daarmee de Russische bewering dat het Oekraïense leger MH17 neerschoot. Het team heeft geen radarbeelden ontvangen die de stelling van de Russen zouden staven. © AFP
Het team heeft nog geen officiële verdachten aangewezen. Het gaat om mensen die hebben geholpen bij het transport van de lanceerinstallatie vanuit Rusland, de Buk-installatie hebben gefaciliteerd of daadwerkelijk de opdracht gaven tot het afvuren van de raket. © EPA
Rusland heeft het rapport na presentatie fors bekritiseerd en verwijt het onderzoeksteam tunnelvisie. Er zouden tal van andere scenario’s zijn die het team niet zou hebben onderzocht. © ANP
Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de conclusies van het JIT "vooringenomen en politiek gemotiveerd". Premier Rutte heeft Rusland gevraagd te stoppen met het zwartmaken van JIT. © ANP
Ook de Amerikaanse president Donald Trump zei tijdens zijn campagne dat er in zijn ogen niet genoeg bewijs is om Russische separatisten te beschuldigen. © AFP
Het onderzoek is niet afgerond voor najaar 2018. Onderzoekers van het JIT gaan er vanuit dat hun onderzoek uiteindelijk leidt tot de berechting van de daders achter de vliegramp, maar is nog niet ver genoeg om concrete personen aan te wijzen. © ANP
Nederland is voorbereid op het mogelijk berechten van de daders. Onder meer de VN, de NAVO en de EU hebben toegezegd alle medewerking te verlenen aan het berechten van de daders van het neerhalen van het toestel. © ANP
De internationale regels voor vliegen boven conflictgebieden zijn aangescherpt. De internationale burgerluchtvaart gaat het delen van informatie over de veiligheid van het luchtruim boven conflictgebieden beter regelen. © ANP
Nabestaanden eisen miljoenen schadevergoeding van Rusland. De claim is in mei 2016 ingediend bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens door een Australisch advocatenkantoor. Er worden 33 nabestaanden van slachtoffers vertegenwoordigd door het kantoor. © ANP
In Vijfhuizen, dichtbij Schiphol, komt een Nationaal Monument voor de slachtoffers. Het gaat om een herinneringsbos. © ANP
Voor elk van de 298 slachtoffers van de vliegramp wordt een boom geplant. Nabestaanden hebben de afgelopen maanden elk hun eigen zaadje geplant. Het herinneringsbos met zes soorten bomen krijgt de vorm van een lint. © ANP
Bij elke boom komt de naam van een slachtoffer. Rondom het bos komen zonnebloemen te staan. Het monument wordt onthuld op 17 juli 2017, drie jaar na de ramp. © ANP

Deel deze foto via:

Terug naar slideshow

Oorlogsrecht

Bovendien is de kans groot dat op deze situatie oorlogsrecht van toepassing is, omdat de ramp plaatsvond in een gebied waar een gewapend conflict gaande is. "Dus het oorlogsrecht kan van toepassing zijn. Degenen die de BUK hebben afgeschoten, hebben onvoldoende onderscheid gemaakt tussen een leger- of een burgertoestel. Maar het was erg bewolkt op die dag. Een andere vraag die dan moet worden beantwoord is: wat zijn de voorzorgsmaatregelen die zijn genomen om een onderscheid te kunnen maken tussen leger- of burgervluchten? Het is heel lastig te voorspellen wat het OM in handen heeft tegen die tijd."

Een groot nadeel van een strafproces in Nederland is dat Rusland een veroordeling makkelijk kan wegwuiven als partijdig, en dus oneerlijk. Een cruciale vraag blijft voorlopig of mogelijke verdachten überhaupt naar Nederland komen voor hun berechting.

De kans lijkt reëel dat de trekker van de BUK-raket is overgehaald door een Russische verdachte of een pro-Russische rebel. "Het is vrij simpel", stelt expert Hans van Koningsbrugge van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG). "De Russische grondwet staat het niet toe om onderdanen uit te leveren."

Rusland kan hoogstens besluiten mee te werken met de rechtszaak, bijvoorbeeld door een videoconference te beleggen met mogelijke daders. "Het kan wellicht een voordeel zijn dat de stap naar de rechtsgang betekent dat de zaak gedepolitiseerd wordt. Maar vooralsnog lijkt Rusland niet erg welwillend."

Lockerbie-zaak

Willem van Genugten, emeritus-hoogleraar Internationaal Recht in Tilburg, vindt een vergelijking met de Lockerbie-aanslag te billijken. Na tien jaar besloot Libië toch mee te helpen de daders van een aanslag op een Amerikaans toestel te helpen berechten, in ruil voor het verlichten van sancties vijf jaar later. "De Russische sancties doen pijn en zorgen ervoor dat de bevolking flink heeft moeten inleveren op de algemene levensstandaard", stelt hij. "Ik kan me goed voorstellen dat er een moment komt waarop Poetin zegt: we stellen ons wat coöperatiever op, in ruil voor verlichting van de sancties. Het zou koehandel zijn, maar zo werkt het nou eenmaal op het politieke wereldtoneel."

“Blijven praten en blijven masseren is de beste lijn”
Willem van Genugten

Van Genugten acht het ook niet ondenkbaar dat er in de toekomst een andere leider aan de macht komt in Rusland, die actiever mee wil werken aan het MH17-proces. "Er zijn de afgelopen decennia al zoveel voormalige regeringsleiders, hoge ambtenaren en generaals die zichzelf onschendbaar achtten, maar uiteindelijk toch aan het kortste eind trokken."

Goede koers

Alle experts denken dat Nederland en premier Mark Rutte de afgelopen drie jaar een goede koers hebben gevonden in het afhandelen van de zaak. "We kunnen ons wel harder opstellen en met grote woorden gaan strooien, maar dat zou toch een beetje de muis zijn die de olifant terechtwijst", vindt Van Genugten. "Blijven praten en blijven masseren is de beste lijn - zoals Rutte het onderwerp toch nog even aansneed op de G20 vorige week."

Dat beaamt Ruslandkenner Van Koningsbrugge. "Alles is met zorgvuldigheid gedaan", analyseert hij. "Als je naar het laatste rapport kijkt, dan is het een goed geheel. Ik heb geen verwijten. Dat de andere partijen niet meewerken kan je ons niet kwalijk nemen. Als je de tango gaat dansen heb je nou eenmaal twee mensen nodig."

Bovendien blijft de Russische koers in de kwestie MH17 zeer "mistig", vindt hij. "Er is herhaaldelijk van standpunt veranderd. Telkens kwam er weer een ander verhaal: eerst was het een straaljager, toen weer een raket. Daarna was het zelfs een Oekraïens vliegtuig dat Poetin wilde neerschieten. Ze trekken er allemaal verhalen bij die er niets mee te maken hebben." Het enige wat Nederland kan doen in deze mistwolk van speculaties, is "verder uitzoeken wat er gebeurd is en dat verhaal grondig documenteren".

Verzanden

Geen van de experts durft een voorspelling te doen hoe lang het kan gaan duren voordat een rechter een definitieve uitspraak in de zaak kan doen; daarvoor zijn er nog veel te veel onzekerheden en variabelen. "Het is heel erg voor de nabestaanden, maar dit hele proces is niet in een paar weken geregeld", aldus van Koningsbrugge.

De nabestaanden willen desondanks dat er vaart wordt gemaakt met de rechtszaak. "Wij hebben geen enkel belang bij geopolitieke discussies waarin het uiteindelijke doel verzandt", stelt voorzitter Van Zijtveld van de Stichting Vliegramp MH17.

"De berechting zal veel nabestaanden helpen toch een zekere closure te vinden. Bovendien zijn er veel oudere nabestaanden. Als het nog twintig jaar duurt voordat er een uitspraak ligt, maken zij de berechting van de daders vermoedelijk niet meer mee. Dat willen wij koste wat het kost voorkomen."

Lees meer over:
Tip de redactie