Geschiedenisles: Hoe begon de Tweede Wereldoorlog en hoe liep het af?

Op 4 mei wordt in Nederland Dodenherdenking gehouden. Een dag later, op 5 mei, wordt bevrijdingsdag gevierd. Deze dagen zijn ontstaan na de Tweede Wereldoorlog. Maar wat is er toen eigenlijk gebeurd?

Hoe kwam Hitler aan de macht?

Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 had zijn oorsprong grotendeels in de Eerste Wereldoorlog, die van 1914 tot 1918 Europa in zijn greep hield. Duitsland verloor deze oorlog en moest daar zwaar voor boeten. Hoewel Duitsland in deze oorlog militair was verslagen, werd de legende in het leven geroepen dat de werkelijke oorzaak van het verlies lag bij linkse revolutionairen, die de macht van de Duitse keizer hadden ondermijnd, waardoor de legerleiding de strijd had gestaakt.

Nationalisten en conservatieven in Duitsland geloofden met behulp van propaganda dat de oorlog nog gewonnen had kunnen worden, maar hierdoor verloren was. De Duitse legerleiding had dit verhaal in het leven geroepen om de schuld van het verlies af te wenden. Deze legende heet de 'dolkstootlegende' en was een van de drijfveren achter de opkomst van de naar Duitsland geëmigreerde Oostenrijker Adolf Hitler, die in de oorlog aan Duitse zijde had gevochten, en zijn NSDAP, later bekend als de Nazi-partij.

Als gevolg van de Duitse overgave werd het Verdrag van Versailles getekend, waarin onder meer was afgesproken dat Duitsland ontwapend zou worden en grote herstelbetalingen moest doen. Dit gebeurde in geld en natura, door bijvoorbeeld koopvaardijschepen, locomotieven, vissersschepen en vooral ook steenkool over te dragen aan de oude vijanden Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Ook werden delen van Duitsland bezet door troepen van de overwinnende landen.

Recessie

Duitsland had door alle beperkingen moeite om te herstellen van de Eerste Wereldoorlog. Daar kwam de economische recessie van eind jaren twintig nog bovenop, waardoor het land werd geteisterd door hoge inflatie, grote werkloosheid en vooral grote onvrede onder de bevolking. Het bleken de ideale omstandigheden voor Hitler om zijn Nazi-partij groot te maken en dankzij een gesmeerde propagandamachine aan de macht te komen. In 1934 had Hitler in Duitsland de touwtjes in handen. Hij was de 'Führer', leider van het land.

Hitler slingerde de economie weer aan en bouwde ondertussen aan een machtig militair apparaat, waarmee hij de afspraken uit het Verdrag van Versailles aan zijn laars lapte.

Hitler in 1937

Waarom haatten de Nazi's joden?

In zijn strijd om de macht kwam Hitler in 1923 na een mislukte staatsgreep in de gevangenis, waar hij zijn boek 'Mein Kampf' (mijn strijd) schreef. Een deel van zijn antisemitische gedachtegoed wordt hierin uiteengezet. Hitler geloofde in een niet bestaand Joods complot (de Protocollen van de wijzen van Sion), waarin werd beschreven hoe Joden de wereld in hun macht zouden willen krijgen.

Hitler vond het Germaanse ras superieur aan alle andere rassen op de wereld en was bovenal van mening dat Joden parasiteerden op andere volken. Bovendien hadden de Joden volgens Hitler ook een nadrukkelijke rol in de 'Dolkstootlegende', de revolutie waardoor Duitsland de Eerste Wereldoorlog zou hebben verloren.

Hitler wilde het Germaanse ras beschermen tegen inmenging van Joden. Zo werden in 1935 de Rassenwetten van Neurenberg ingesteld, waarmee het verboden was voor een niet-Jood om met een Jood te trouwen. Joden kregen het steeds zwaarder te verduren in Duitsland.

Dit mondde uiteindelijk uit in de Kristallnacht in november 1938, waarin Joden massaal werden aangevallen, winkels en bedrijven werden vernield en honderden synagogen in brand werden gestoken. 93 Joden vonden die nacht de dood en tienduizenden andere werden gearresteerd en naar concentratiekampen gebracht. De Joden kregen bovendien de schuld van het geweld, vanwege 'uitlokking' en moesten grote sommen geld betalen als boete.

Vernielde Joodse winkel na de Kristallnacht

Hoe brak de oorlog uit?

In de poging om een groot Duits rijk te creëren waren Oostenrijk, Tsjechië en Slowakije al vrijwel zonder geweld in Duitse handen gekomen. De Nazi's wilden 'Lebensraum', levensruimte veroveren, en dan met name in oostelijke richting. Hiervoor werd een pact gesloten met de Sovjet-Unie van dictator Jozef Stalin, het Molotov-Ribbentrop pact, waarmee in feite werd bepaald welke landen in Oost-Europa in Duitse of Sovjet-invloedssfeer zouden komen. Polen zou verdeeld worden tussen beide landen.

Het was bovenal een niet-aanvalsverdrag, waardoor Hitler Polen binnen kon vallen zonder dat hij daarmee een conflict riskeerde met de door hem zo gehate 'Bolsjewieken', een andere term voor de communistische Sovjets.

Duitsland viel Polen binnen op 1 september 1939. Twee dagen later verklaarden zowel Groot-Brittannië als Frankrijk Duitsland de oorlog. De Duitsers deden er vervolgens ruim een maand over om 'hun' deel van Polen in handen te krijgen. Vervolgens werden Denemarken en Noorwegen aangevallen en kwamen ook die landen onder Duitse controle.

Hitler met zijn generaals

Wanneer kwam de oorlog naar Nederland?

De invasie van Nederland begon op 10 mei 1940. Het was eigenlijk maar een klein onderdeel van het daadwerkelijke Duitse doel: Het omcirkelen van de Franse en Britse legers in België. Het Nederlandse leger stond dan ook niet tegenover Duitslands beste troepen.

Maar de Nederlandse soldaten waren slecht bewapend, slecht getraind en bleken niet opgewassen tegen de Duitsers, die met hun parachutisten en gemotoriseerde troepen razendsnel toesloegen. Bovendien was de Duitse luchtmacht oppermachtig.

De Duitsers trokken in drie delen het land in. Het noordelijke leger werd bij de Afsluitdijk tegengehouden. Het middelste leger voerde een zware strijd met de Nederlandse troepen bij de Grebbelinie en de Zuidelijke groep kwam tot aan de Moerdijkbruggen onder Rotterdam.

Omdat de opmars van de Duitse troepen voor legerleiding niet snel genoeg ging werd overgaan op een barbaars middel: het bombardement op Rotterdam. Hierna werd gedreigd dat ook Utrecht zou worden gebombardeerd. Het gevolg was dat Nederland een dag later capituleerde. Het koningshuis en de regering waren toen al naar Engeland gevlucht.

Rotterdam na het bombardement

Hoe verliep de oorlog in Europa verder?

Na de val van Nederland werd ook België veroverd en vervolgens ook Frankrijk, waarbij een Brits leger dat tegen de Duitsers vocht ternauwernood bij Duinkerken kon vluchten. Hitler had in krap twee maanden tijd heel Noordwest Europa in handen gekregen. De Duitsers wilden daarna ook Groot-Britannië veroveren, maar dat werd dankzij de vliegers van de Britse Royal Air Force voorkomen. Van een Duitse invasie kwam het nooit.

Hitler richtte toen zijn pijlen op wat aanvankelijk al het doel was geweest in de zoektocht naar 'Lebensraum', de invasie van de Sovjet-Unie. In juni 1941 viel een groot Duits leger in drie richtingen de Sovjet-Unie binnen. Het Russische Rode Leger werd totaal verrast door deze schending van het niet-aanvalsverdrag en kon lange tijd niets inbrengen tegen de Duitse opmars.

De troepen van Hitler haalden Moskou uiteindelijk nét niet en de hele missie om de Russen op hun knieën te krijgen liep uiteindelijk spaak bij Stalingrad (tegenwoordig Volgograd) aan de Wolga. Na een slag die bijna een half jaar duurde werd een compleet Duits leger ingesloten. Het was het startsein voor het Rode Leger om op te trekken naar Berlijn, wat uiteindelijk in 1945 werd veroverd.

Achtergelaten Duitse tanks in Stalingrad

Afrika

Maar de Duitsers verloren de oorlog niet alleen in Rusland. Duitse troepen waren sinds 1941 ook actief in Noord-Afrika, waar samen met hun Italiaanse bondgenoten werd gevochten tegen de Britten. De oorlog in Noord-Afrika duurde bijna drie jaar en werd uiteindelijk met hulp van de Amerikanen, die zich voor het eerst met grondtroepen mengen in de strijd tegen de Duitsers, gewonnen. Ook het breken van de geheime Duitse Enigma-code, waardoor de geallieerden gedurende de hele oorlog Duitse berichten konden ontcijferen, bleek grote strategische voordelen te geven.

Na de capitulatie van de Duitse en Italiaanse troepen in Afrika begonnen de geallieerden aan een campagne om Italië onder controle te krijgen. Deze aanval begon met een landing op Sicilië en uiteindelijk een aanval op het Italiaanse vasteland. Pas tegen het einde van de oorlog kregen de geallieerde troepen heel Italië onder controle.

Deze strijd was uiteindelijk een zijtoneel van de oorlog in Europa, maar zorgde er wel voor dat Duitsland bondgenoot Italië verloor en bovendien moest Hitler troepen en materieel inzetten in Italië die elders broodnodig waren.

Bombardementen

De Britten en Amerikanen begonnen ondertussen met het stelselmatig bombarderen van Duitse steden en de Duitse oorlogsindustrie. De Amerikanen deden dit overdag, de Britten 's nachts. Zo werd de Duitse miljoenenstad Hamburg in juli 1943 platgebombardeerd door Britse bommenwerpers. Het doel van deze bombardementen was onder meer om het moraal van de Duitse bevolking te breken. De Amerikanen wilden vooral de Duitse wapenfabrieken, de infrastructuur en olie-industrie raken.

Veel van deze vluchten werden vanuit Engeland uitgevoerd en kwamen dus ook over Nederland. Regelmatig werden geallieerde vliegtuigen neergeschoten en kwamen overlevende vliegers in Nederland terecht. Daar probeerde het Nederlandse verzet deze mannen uit handen van de Duitsers te houden en ze terug te krijgen naar Engeland. Dit was riskant, omdat de Duitsers weinig genade kenden met Nederlanders die de geallieerden hielpen.

Amerikaanse bommenwerpers boven Duitsland

D-Day

De bevrijding van West-Europa kwam in een stroomversnelling toen de geallieerden op 6 juni 1944 (D-Day) aan land kwamen in het Franse Normandië. Duizenden soldaten vonden op de stranden de dood, maar de invasie was een succes. Het duurde vervolgens nog wel enige tijd voor de Britten, Amerikanen en Canadezen uit konden breken, maar de overmacht aan troepen, materieel en vooral het grote geallieerde overwicht in de lucht bleken doorslaggevend.

De Duitse troepen hadden meer gevechtservaring, betere tactieken en vaak ook betere wapens, maar vochten tegen een geallieerde overmacht. Na de uitbraak uit Normandië werden het noorden van Frankrijk en België snel bevrijd.

Amerikaanse troepen gaan aan land in Normandië

Market Garden

Om snel over de grote rivieren door te dringen in Duitsland werden plannen bedacht waardoor vooral op Nederlands grondgebied veel gevochten zou worden. Ten eerste moest de Schelde vrijgemaakt worden van Duitse troepen, zodat Antwerpen voor de geallieerden als bevoorradingshaven kon dienen. Dit leverde felle gevechten op in onder meer Zeeuws-Vlaanderen en Walcheren.

Ten tweede wilde de Britse generaal Bernard Montgomery met een grote luchtlandingsaanval, operatie Market Garden, de bruggen over de grote rivieren veroveren om zo Duitsland in te kunnen trekken. In september 1944 werden duizenden parachutisten gedropt bij onder meer Arnhem, Nijmegen en Eindhoven. Het draaide uit op een teleurstelling voor de geallieerden. De opmars vanuit het zuiden van de tanks van Montgomery verliep te langzaam en de Britse luchtlandingstroepen bij Arnhem stuitten op veel zwaardere Duitse tegenstand dan verwacht, terwijl het Nederlandse verzet hier nog voor had gewaarschuwd. De strijd om de brug in Arnhem ging verloren en duizenden Britten, Polen en Amerikanen vonden de dood. Er moest een andere weg naar Duitsland worden gevonden.

Hongerwinter

Het mislukken van Market Garden zorgde voor een ongewenste verlenging van de oorlog, zeker omdat vervolgens een strenge winter inviel in de Lage Landen. Nederland kende de hongerwinter, waarbij vooral in het westen van Nederland naar schatting 20.000 tot 30.000 doden vielen.

De geallieerden werden in de winter van 1944-1945 overvallen door een plotseling offensief van de Duitsers in de Ardennen, het Ardennenoffensief. Deze laatste serieuze Duitse aanval van de oorlog werd na ruim een maand definitief afgeslagen. De geallieerden lukte het om eind maart dan toch om de Rijn over te steken en vervolgens grote delen van Duitsland te veroveren. De Russen waren op hun beurt inmiddels opgerukt richting de rivier de Elbe. Duitsland leek verslagen.

Hitler pleegde op 30 april zelfmoord, waarna het Duitse leger zich op 8 mei overgaf. In Nederland hadden de Duitsers zich na een opmars van de Canadezen in het oosten van het land op 5 mei overgegeven.

De holocaust

Doordat de Duitse legers vanaf 1939 oprukten door Europa kwamen ook steeds meer Joden op grondgebied te wonen dat onder controle kwam van de Duitsers. Waarschijnlijk in 1941 nam Hitler het besluit dat hij het Joodse volk wilde vernietigen. Het vermoorden van Joden was toen al enige tijd aan de gang. Het werd systematische genocide, waarvan miljoenen Joden het slachtoffer werden.

Velen vonden de dood in de gaskamers van vernietigingskampen als Auschwitz-Berkenau, maar met name in Oost-Europa werden door 'Einzatsgruppen' van de SS grote moordpartijen uitgevoerd waarbij steeds grote groepen Joden werden doodgeschoten en in massagraven werden begraven.

Vanuit Nederland werden 107.000 Joden gedeporteerd naar concentratiekampen. Slechts 5.200 keerden er terug. Een bekend voorbeeld is Anne Frank, die eerst ondergedoken zat in Amsterdam en daar een dagboek bijhield. Haar familie werd verraden, waarna Anne Frank stierf in concentratiekamp Bergen Belsen. Naar schatting werden ongeveer 6 miljoen joden door de Nazi's van het leven beroofd.

Naast de enorme genocide op Joden werden ook andere groepen het slachtoffer. Zo werden zigeuners, gehandicapten, homoseksuelen, Jehova's getuigen en politieke tegenstanders op grote schaal vermoord. Hetzelfde lot was Russische krijgsgevangen beschoren. Zeker 3,3 miljoen Russische soldaten kwamen om het leven in Duits gevangenschap.

Joden bij aankomst in Auschwitz

Het verzet in Nederland

Nederlanders die in verzet kwamen tegen de Duitse bezetter liepen een groot risico, omdat verzetsleden wanneer gepakt door de Duitsers vaak werden doodgeschoten of afgevoerd werden naar concentratiekampen.

Het verzet in Nederland was het effectiefste in het helpen van onderduikers. Dan ging het meestal om Joden of Nederlanders die in Duitsland moesten werken middels de Arbeitseinsatz. Ook werden veel geallieerde vliegers geholpen om terug te komen naar Engeland.

Honderdduizenden mensen doken onder tijdens de oorlog, en werden geholpen aan vervalste persoonsbewijzen en bonnen om aan voedsel te komen. Ook werd er bespioneerd voor de geallieerden, werden verraders die lid waren van de NSB doodgeschoten en werd er gesaboteerd, door bijvoorbeeld treinrails op te blazen.

De Duitse Sicherheitsdienst (SD) trad met harde hand op tegen verzetsmensen. In Nederland zijn tijdens de oorlog ongeveer 30.000 mensen gefusilleerd, waarvan de meeste verzetsmensen.

De oorlog in Azië

De Tweede Wereldoorlog speelde zich niet alleen af in Europa en Noord-Afrika, ook in Azië en de Grote Oceaan werd fel gevochten. Japan bezette grote delen van Azië, waaronder het Koreaanse schiereiland, delen van China, Zuid-Oost Azië en eilanden in de Grote Oceaan werden veroverd door de Japanners.

In december 1941 werden de Verenigde Staten bij de oorlog betrokken, door een Japanse verrassingsaanval op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor op Hawaii.

Ook Nederlands Indië werd veroverd door de Japanners. Deze aanval begon in eind 1941 en duurde tot maart 1942. Bij een slag op de Javazee gingen de Nederlandse marineschepen De Ruyter en Java en de torpedobootjager Kortenaer onder leiding van schout-bij-nacht Karel Doorman ten onder.

Duizenden Nederlandse soldaten en inwoners van Nederlands-Indië evenals mensen van zowel Nederlandse en Indische afkomst werden opgesloten in 'Jappenkampen', waar de omstandigheden zeer zwaar waren en de Japanners een schrikbewind hanteerden. Duizenden mensen kwamen in deze kampen om. Nederlandse krijgsgevangen werden ook als dwangarbeider te werk gesteld aan de beruchte Birmaspoorlijn, die de Japanners lieten aanleggen. Ook daarbij vielen duizenden doden.

De Nederlandse kruiser De Ruyter

Midway

De Amerikanen leken aanvankelijk in het nadeel tegen het sterke Japanse keizerrijk, maar onder meer door een beslissende zeeslag bij het eiland Midway en de geslaagde aanval op het eiland Guadalcanal kreeg de Amerikaanse opmars gestalte. Dat ging echter niet zonder slag of stoot. Japanse soldaten vochten zich liever dood dan dat ze zich overgaven, waardoor bijvoorbeeld de gevechten om de eilanden Iwo Jima en Okinawa ontaarden in ware bloedbaden, met grote verliezen onder beide strijdende partijen.

Met een invasie van het vasteland voor de boeg, de Japanners wilden zich ondanks dat het verlies van de oorlog vrijwel zeker was niet overgeven, bracht het de Amerikanen ertoe om over te gaan op een nieuw wapen: de atoombom. Deze werden afgeworpen boven de steden Hiroshima en Nagasaki, met tussen de 130.000 en 225.000 doden als gevolg. Dit bracht de Japanners ertoe zich toch over te geven. Deze overgave werd op 2 september 1945 formeel getekend, waarmee er een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog.

Het wereldwijde conflict kostte naar schatting aan 70 tot 85 miljoen mensen het leven, wat neerkomt op 3 tot 3,7 procent van de totale wereldbevolking van 1940.

Amerikaanse soldaten lopen langs een dode Japanse soldaat op Okinawa

Tip de redactie