Mislukte coup Turkije: Hoe kon het gebeuren en wat zijn de gevolgen?

Turkije-experts keken vrijdagavond verbijsterd naar de televisie toen de couppoging zich voltrok. Hoe heeft dit kunnen gebeuren en wat zijn hiervan de gevolgen?

Turkijerapporteur van het Europees Parlement Kati Piri (PvdA): "Het kwam voor mij en voor iedereen in Brussel als een totale verrassing. Dit werd niet reëel geacht."

Hoewel de Turkse president Recep Tayyip Erdogan als winnaar uit de strijd is gekomen en direct zijn greep op de macht in het land heeft versterkt, gelooft Piri niet in de complottheorie dat Erdogan de coup zou hebben geënsceneerd.

"Dat is niet logisch, te risicovol", stelt ze. "Hij draait altijd elke gebeurtenis in zijn voordeel. Bij bomaanslagen bijvoorbeeld. Door te zeggen: zie je wel, jullie hebben mij als sterke leider nodig. Maar dat is iets anders dan dat hij zoiets risicovols als een staatsgreep zou verzinnen."

Daarentegen verwacht Piri ook niet dat de Gülen-beweging achter de coup zit, zoals de regering van Erdogan beweert, omdat Gülen volgens haar niet in de top van het leger zit.

Kemalisten

In plaats daarvan vermoedt ze dat de coup een poging was van de Kemalisten, de volgelingen van de stichter van het seculiere Turkije Mustafa Kemal Atatürk, om de staat te redden van al te islamitische invloeden.

Historicus en Elsevier-columnist Arend Jan Boekestijn denkt dat ook. "Turkije kent vele coups. Dat begon al in de jaren zestig, maar ook nog een keer in 1980. Generaals en het leger voelden zich de hoeders van de scheiding van kerk en staat", stelt hij.

De reden dat Erdogan de laatste jaren steeds meer macht naar zich toetrekt, zou een reden kunnen zijn geweest voor het seculiere deel van het leger om in te grijpen.

Bovendien blijkt volgens Boekestijn al uit een artikel in de Wall Street Journal van afgelopen mei dat een coup op handen was. Erdogan zou in botsing zijn gekomen met een deel van het leger over de Turkse aanvallen op Koerden in Syrië. Erdogan wilde veel verder gaan dan de generaals.

Volgens Piri speelde verder mee dat er onrust in het leger was over dreigende ontslagen.

Laat het maar gebeuren

Boekestijn vermoedt dan ook dat Erdogan de coup voelde aankomen en er gebruik van wilde maken om zijn eigen macht te versterken. "Never waste a good crisis. Erdogan wist dat hij de coup aan zou kunnen, omdat hij zijn getrouwen in het leger heeft. Toen dacht hij: laat het maar gebeuren. Dan voer ik via Facetime een show op dat ik terugkom van vakantie", aldus de historicus.

"Erdogan heeft de coup dus niet zelf georkestreerd, maar er wel voor gezorgd dat hij kon worden uitgevoerd en dat hij hem in zijn voordeel zou kunnen gebruiken."

Piri noemt de couppoging "een behoorlijk kansloze actie". Het blijft volgens haar echter gissen waarom de coupplegers dan toch in actie kwamen.

"De frustratie zat blijkbaar hoog. Erdogan is al een tijd bezig de macht naar zich toe te trekken en er heerst angst bij de seculiere Kemalisten dat Turkije geleidelijk zal islamiseren", aldus Piri. "Bovendien waren binnen het leger ontslagen op komst dus zouden ze gedacht kunnen hebben: het is nu of nooit."

Boekestijn is benieuwd naar de rol van de Amerikanen bij deze coup. "Als Erdogan volgens de Wall Street Journal wist dat er een coup aankwam, dan wist de CIA dat ook. Het is interessant dat de coupplegers direct een bericht deden uitgaan dat zij nauw met de VS wilden samenwerken."

Suggereert hij daarmee dat de CIA de coupplegers zou hebben geholpen? "Je kan het niet uitsluiten. Immers, de luchtbasis die de coupplegers gebruikten was dezelfde als de Amerikanen gebruiken voor hun aanvallen in Syrië. Laten wij niet vergeten dat Erdogan weliswaar nu met de VS samenwerkt in de bestrijding van IS, maar dat de relaties bepaald niet zonder spanningen zijn."

Macht

Het mislukken van de coup zal ongetwijfeld tot gevolg hebben dat Erdogan nog meer macht naar zich toe zal trekken, stelt de Turkije-rapporteur. Inmiddels zijn al bijna drieduizend rechters ontslagen en massaal arrestaties verricht.

"Die lijst van rechters die moesten worden ontslagen is natuurlijk niet vrijdagavond opgesteld", constateert Piri cynisch, waarmee ze zegt dat Erdogan goed in beeld had wie hem in de weg zaten en wie hij eigenlijk liever weg wilde hebben.

"We zien al langer dat Erdogan steeds autoritairder wordt. De vrees is dat hij een presidentieel systeem zal invoeren wat vergelijkbaar is met dat van Poetin in Rusland, al is het nog de vraag of de Turkse bevolking dat zal accepteren. En ik maak me zorgen over de toenemende angst bij seculiere Turken, Gülenisten en andere groeperingen die niet in het straatje van de AK-partij van Erdogan passen."

Europa

De vraag is verder wat de ontwikkelingen in Turkije voor gevolgen hebben voor de positie van het land binnen de NAVO en in Europa. Onlangs nog werden de gesprekken over Turkse toetreding tot de Europese Unie hervat als onderdeel van de afspraken over de aanpak van de vluchtelingencrisis.

"Als in Turkije daadwerkelijk, zoals door regeringsvertegenwoordigers werd gesuggereerd, de doodstraf wordt ingevoerd om de daders van de coup te kunnen straffen dan kunnen we de onderhandelingen over toetreding tot de EU wel stoppen", stelt Piri. 

"Voor ons is het van belang dat er een democratische en stabiele regering zit met respect voor mensenrechten. Aan de andere kant hebben we niet de luxe om te zeggen: die 80 miljoen Turken zoeken het maar uit."

Ook Boekestijn vreest voor de gevolgen van deze mislukte staatsgreep. "Als het tegenwicht in het leger minder wordt dan zou het weleens kunnen dat Erdogan het gezuiverde leger weet te winnen voor onbesuisde militaire acties in Syrië. Het nieuwe bondgenootschap van Turkije met Rusland zal hier echter matigend kunnen werken", stelt hij.

Ook zou de vluchtelingendeal tussen Turkije en de EU alsnog kunnen breken. "Erdogan voelt zich machtiger worden en bovendien levert de EU niet. Er worden immers nog altijd geen vluchtelingen overgenomen", aldus Boekestijn.

"Het zou dus kunnen dat plan B, dat al langer in Brussel rondzoemt, op tafel komt. Namelijk dat niet Turkije, maar Griekenland het bufferland wordt voor de vluchtelingen."

Arrestaties

Kort na de mislukte coup in Turkije zijn door het ministerie van Binnenlandse Zaken bijna 9000 functionarissen uit hun functie gezet, onder wie dertig van de 81 provinciegouverneurs die het land telt. De krant Hürriyet meldde maandag dat het ministerie 8777 mensen van hun post verwijderd heeft, onder wie ruim 7900 politiemensen. Zij hebben zich in de nacht van zondag op maandag moeten melden in hoofdkwartieren van de politie en hun wapens moeten inleveren.

Onder militairen en magistraten waren al meer dan 6000 mensen uit hun functie gezet. Bij de poging tot een militaire staatsgreep zijn vrijdag en zaterdag 290 mensen om het leven gekomen.

Lees meer over:
Tip de redactie