In de schaduw van Syrië: Jemen hoopt op verandering na fragiel bestand

Ondanks het staakt-het-vuren in Jemen is de rust in het land fragiel. De vredesbesprekingen van maandag zouden voor een doorbraak moeten zorgen, maar hoe groot is de kans op verandering?

De burgeroorlog in Jemen gaat aan veel mensen in Nederland voorbij, hoewel de strijd tussen de Houthi-rebellen en de coalitie onder leiding van Saudi-Arabië inmiddels aan minstens zesduizend mensen het leven heeft gekost en een groot deel van de bevolking in grote armoede verkeert.

Sinds vorige week geldt er een staakt-het-vuren, maar de vraag is hoe lang dit bestand van kracht blijft aangezien de uitkomst van de onderhandelingen maandag, onder leiding van de Verenigde Naties, totaal niet is te voorspellen.

"Er valt geen zinnig woord over een mogelijke uitkomst te zeggen", stelt Paul Aarts, Midden-Oostendeskundige van de Universiteit van Amsterdam.

"Je hoopt er natuurlijk het beste van, maar er zijn zoveel onzekerheden. De grote partijen, waaronder de regering van Abd-Rabbu Mansour Hadi, de Saudi's en de Houthi's, zitten straks in Koeweit aan tafel, maar veel kleinere partijen niet, terwijl zij ook bepalend zijn voor de vrede in het land. En het is maar de vraag of zij zich in de afspraken kunnen vinden, áls er al een akkoord zou komen."

Tribale samenleving

De tribale samenleving in Jemen is sterk verdeeld en met de aanwezigheid van een grote hoeveelheid wapens in het land is de kans op het ontstaan van nieuwe lokale conflicten volgens Aarts groot.

Aarts: "Volgens sommige schattingen vormen burgers zeker de helft van de doden die tot nog toe gevallen zijn en je kan je voorstellen dat zo'n oorlog daardoor veel kwaad bloed heeft gezet. Ook al komt er een akkoord tussen de strijdende partijen, vrede is voorlopig nog ver weg want de wraakgevoelens die de oorlog met zich meebrengt zullen de komende generaties nog spelen."

Vertrouwen

Ondertussen lijkt president Hadi wel vertrouwen te hebben in de vredesonderhandelingen. In The New York Times stelde hij eind vorige maand dat de belangrijkste voorwaarde is dat de Houthi's zich houden aan de VN-resolutie 2216, waarin staat dat alle betrokken partijen in Jemen zullen meewerken aan een politieke oplossing voor vrede zodat de miljoenen ontheemden in het land terug kunnen naar hun huizen.

"De militaire positie van de Houthi's is afgezwakt en 75 procent van de grond die eerder door de rebellen werd bezet, is teruggewonnen. Dit maakt dat ze voor het eerst mee willen doen aan de vredesonderhandelingen," aldus Hadi.

De Houthi-rebellen voeren al jaren strijd, met name in het noorden van Jemen. Ze willen meer autonomie in het gebied waar ze eeuwen lang aan de macht waren. In januari 2015 trokken de militanten op naar de hoofdstad Sana'a en dwongen president Hadi op te stappen. Kort daarop begon de burgeroorlog en besloot een coalitie van tien landen, met Saudi-Arabië aan de leiding, de Houthi's aan te vallen. 

“Er wordt met name door Saudi-Arabië en de Verenigde Staten beweerd dat Iran de Houthi's materieel zou steunen.”
Maaike Warnaar

Complex

Het conflict in Jemen is volgens sommigen deels van sektarische aard: de sjiitische Houthi's zouden het opnemen tegen de soennitische regering van Hadi en voor het even soennitische Saudi-Arabië zou de steun aan de regering van hun buurland een logische stap zijn.

Het grotendeels sjiitische Iran zou op haar beurt weer de Houthi's ondersteunen, maar deze steun is volgens Maaike Warnaar, Midden-Oostendeskundige aan de Universiteit Leiden, alleen politiek.

"Er wordt met name door Saudi-Arabië en de Verenigde Staten beweerd dat Iran de Houthi's materieel zou steunen. Deze vermoedens zijn gebaseerd op achterdocht. Alleen op politiek vlak hebben Iraanse leiders zich uitgesproken tegen Saudische interventie in Jemen, maar voor steun van de Houthi's op militair gebied zijn nooit harde bewijzen gevonden."

Rivaliteit

Met de achterdocht van Saudi-Arabië doelt Warnaar op de jarenlange onderlinge rivaliteit die er tussen het land en Iran is. Beiden zouden graag gelden als de regionale grootmacht.

De bemoeienis van Saudi-Arabië in Jemen zou volgens Warnaar daarnaast een vorm van "binnenlands beleid door middel van buitenlands beleid" zijn. "Door de conflicten in de gehele regio terug te brengen naar een clash tussen soennieten en sjiieten wordt de aandacht afgeleid van de werkelijke problemen die het Saudische regime in het eigen land heeft met de onder meer sjiitische oppositie."

Volgens Aarts is het echter opmerkelijk dat Saudi-Arabië zo actief is in de strijd tegen de Houthi's, omdat ondertussen terroristische organisaties als al-Qaeda en Islamitische Staat in Jemen ruim baan krijgen nu niemand op ze let.

Zo heeft al-Qaeda, aartsvijand van Saudi-Arabië, recentelijk in het zuiden steun onder de bevolking gewonnen en heeft de groepering bijvoorbeeld de havenstad al-Mukalla en omgeving volledig onder controle. 

Volgens Warnaar is de rivaliteit met Iran zo groot dat Saudi-Arabië liever al-Qaeda de ruimte geeft dan dat het toegeeft aan de Houthi.

“Omdat weinig Jemenieten naar Europa vluchten is er nauwelijks aandacht voor hun zaak”
Johannes van der Klaauw

Ondertussen is de humanitaire situatie in Jemen abominabel. Een op de tien Jemenieten is volgens laatste cijfers van de UNHCR ontheemd, in totaal zijn 2,5 miljoen mensen op de vlucht. Zo'n 21 miljoen mensen heeft hulp nodig, 14 miljoen van hen weet niet waar het zijn eten vandaan moet halen en 19 miljoen heeft geen toegang tot schoon drinkwater.

"Maar omdat weinig Jemenieten naar Europa vluchten is er nauwelijks aandacht voor hun zaak", stelt Johannes van der Klaauw, UNHCR-vertegenwoordiger in Jemen. "Het zou niet zo moeten zijn, maar het is een competitie geworden tussen Jemen, Syrië en Irak als het gaat om internationale steun. Van de 1,8 miljoen dollar die dit jaar nodig is voor noodhulp in Jemen is nog geen vijfde deel binnen en we zitten al op een kwart van het jaar."

Lastig

Wat donateurs volgens Van der Klaauw ook weerhoudt van financiële steun, is het feit dat organisaties als UNHCR door de strijd niet overal in het land de hulp kunnen bieden die nodig is. Door het staakt-het-vuren kunnen inwoners van verschillende regio's als Taiz, Sa'ada en Al Jawf op dit moment voedsel ontvangen, maar doordat Houthi-rebellen de konvooien regelmatig toestemming weigeren om langs checkpoints te gaan, blijft hulpverlening lastig. 

"We weten in welke gebieden voedselschaarste heerst, maar omdat we niet overal kunnen komen moeten we ons baseren op schattingen en weten we bijvoorbeeld niet wat mensen te eten hebben en voor hoe lang nog."

Wat volgens Van der Klaauw wel duidelijk is, is dat de strijdende partijen in Jemen de burgeroorlog meer zat zijn. "Iedereen is ervan overtuigd dat een militaire oplossing geen optie meer is en dat er alleen op politiek niveau verandering kan komen."

Maar vrede zal ook de humanitaire situatie in het land voorlopig niet verbeteren. Van der Klaauw: "Daarvoor is het land structureel onderontwikkeld en structureel arm, het zal nog jaren duren voordat de Jemenieten een beter bestaan krijgen."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:
Tip de redactie