Achtergrond: 'EU heeft maar weinig middelen om Polen echt aan te pakken'

De onenigheid tussen Polen en de Europese Unie over de nieuwe wetten van de conservatieve Poolse regering dwingt beide partijen op onontgonnen gebied. De EU heeft uiteindelijk nauwelijks middelen om de rebelse lidstaat weer in het gareel te krijgen.

Dat stelt Jan Marinus Wiersma, die tussen 1994 en 2009 lid was van het Europees Parlement. Hij is tegenwoordig als expert verbonden aan kennisinstituut Clingendael.

"Wie toetreedt tot de Europese Unie, committeert zich aan een aantal basisprincipes", legt Wiersma uit. "Je belooft de democratie te respecteren, je belooft respect te tonen voor minderheden." Alleen is er nooit precies afgesproken wat de EU kan doen als deze regels niet worden nageleefd. "De lidstaten werken op basis van vertrouwen, niet op basis van wantrouwen. Het uitgangspunt is dat je elkaar binnen een club als deze niet hoeft te monitoren."

Bij landen die zich de laatste jaren bij de EU aansloten, is er wel een clausule in de overeenkomst ingebouwd waarmee corruptie en criminaliteit binnen de overheid kan worden bestraft. Maar voor het aanpakken van de beperking van mediavrijheid of de macht van het Hooggerechtshof, zoals Polen onlangs met nieuwe wetten deed, heeft de Unie eigenlijk nauwelijks middelen. "Tegen dat probleem liep de unie ook al aan toen Berlusconi dubieuze wetten doorvoerde die de mediavrijheid aantastten", aldus Wiersma.

Zwaar middel

Via de zogenoemde artikel 7-procedure kan een land dat zich niet aan de basisfundamenten van de unie houdt, het stemrecht worden ontnomen. "Maar dat is een heel zwaar middel", legt de oud-politicus uit. "Bovendien moet de Europese Raad daar unaniem over besluiten. En er is geen precedent over wat er gebeurt als een land niet bijdraait én de Raad er niet uitkomt. Deze situatie dwingt de EU op onontgonnen terrein."

De Europese Commissie heeft inmiddels een eerste stap gezet in deze procedure, namelijk een onderzoek doen naar de wetten. "Er gaan tegelijkertijd heel veel signalen naar Polen dat ze hier niet mee door moeten gaan - denk ook aan het verlagen van de internationale kredietwaardigheid van het land. Deze houding heeft wel consequenties, óók op economisch vlak."

Democratische traditie

Een probleem is ook dat Polen nauwelijks een democratische traditie kent, stelt historicus en Midden-Europa-expert Stefan van der Poel van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG). "Het land moest na de val van het communisme op zoek gaan naar de nieuwe eigen identiteit", legt hij uit.

"De enige vorm waarin Polen ooit democratie heeft gekend, was met reactionaire leiders die het niet zo nauw namen met wetten en rechten van minderheden. Een meerderheid geeft in die perceptie het recht om kritische media de nek om te draaien; dat is iets dat je in Hongarije ook ziet."

Bovendien voelt Polen zich al heel lang het slachtoffer van de geschiedenis. "Het gekke is dat Polen al jarenlang relatief veel profijt heeft van de EU, er gaat best veel geld naar het land", stelt de historicus. "Maar toch vinden politici die roepen dat Polen zo slecht wordt behandeld veel gehoor. Die slachtofferrol moet je echt in een breder historisch plaatje zien: eerst domineerden de Duitsers het land, toen waren het de Russen, nu wordt de soevereiniteit door de EU bedreigd."

Lange termijn

Het paradoxale is dat Polen na de val van het communisme niet wist hoe snel het land zich bij het westen aan moest sluiten. "Daar heeft George W. Bush toentertijd nog gretig gebruik van gemaakt tijdens de Golfoorlog. Hij noemde het 'nieuwe Europa' als lichtend voorbeeld tegenover het meer kritische 'oude Europa', oftewel Duitsland en Frankrijk."

Uiteindelijk zal het allemaal wel met een sisser aflopen, voorspelt Van der Poel. "Maar het is wel een traject van heel lange adem. De grote massa in Polen moet gaan inzien dat het land uiteindelijk weinig garen spint van de populistische kortetermijn-aanpak."

Lees meer over:

Gerelateerde artikelen