Openheid: de overheid vindt het maar moeilijk. Of het nu gaat om zelf open en eerlijk zijn, of het stellen van openheidseisen aan de organisaties die ze financiert. Door Arjan Dasselaar

De cult-schrijver Douglas Adams beschreef ooit het buitenaardse ras der Vogonen. Afzichtelijke bureaucraten die ook nog eens uiterst krenterig waren. De beste manier om een drankje van een Vogon te krijgen was dan ook: jouw vinger in zijn keel steken.

Nu wil ik niet beweren dat ik binnenkort hetzelfde ga proberen bij – ik noem maar wat – minister Piet Hein Donner of NOS-hoofdredacteur Hans Laroes, maar de verleiding om een pak lange vingers die kant op te sturen, wordt wel steeds groter.

Gesloten

Want wat is dat met de Nederlandse overheid? Niet alleen is de overheid zelf niet zo te porren voor openheid – zie mijn recente column – maar ze maakt er ook weinig werk van om de organisaties die ze financiert, tot openheid aan te zetten.

Dat laatste is vreemd. Wie voor de publieke omroep werkt, is weliswaar geen ambtenaar, maar de producties van de publieke omroep worden wel gemaakt met belastinggeld. Je zou mogen verwachten dat alles wat met publiek geld geproduceerd wordt, ook gebruikt mag worden door iedereen.

Apache AH-64

Voor zover mogelijk natuurlijk: het spreekt voor zich dat je niet zomaar iedereen bij je militaire helikopters laat. Of laat slapen in de logeerkamer van het Catshuis. Dat zou op logistieke problemen stuiten, nog even los van het feit dat de premier liever alleen slaapt en onze marine qua materieel sinds een week of wat een beetje krap zit.

Maar er is geen enkel bezwaar om met overheidsgeld geproduceerde auteursrechtelijk beschermde werken (zoals teksten, foto’s, films en audio-opnamen) beschikbaar te stellen aan het collectief dat daarvoor betaald heeft.

Gebruik daarvan levert over het algemeen geen gevaar voor de staat op, en van schaarste is ook al geen sprake. Dankzij digitale technologie kan dergelijk materiaal bovendien eenvoudig vermenigvuldigd worden.

Creative Commons

Maar dat wil de Nederlandse publieke omroep helemaal niet. Dat, of ze weten hun intenties wel heel goed te verbergen. De VPRO uitgezonderd is het aantal experimenten met open vormen van auteursrecht zoals Creative Commons bij de publieke omroep zo goed als nul.

Elke keer is er wel een ander smoesje. Zoals het kulverhaal dat de auteursrechten van die producties helemaal niet bij de omroepen liggen, maar bij de productiehuizen. Wie daarin trapt, heeft nog nooit een contract van een publieke omroep voor zijn neus gehad, en ook al was het waar: wie betaalt, bepaalt.

Verbieden

Als de omroepen zelf niet durven of willen, kan de politiek een handje helpen. Verbied simpelweg omroepen om nog langer zaken te doen met externe partijen die de rechten niet willen afstaan.

Maar dat gebeurt niet. Terwijl het toch echt beter zou zijn. Leest u even dit inzichtvolle stuk van Rick van Dijk. Zijn lijstje suggesties bevat ondermeer dit pareltje: ‘Laat de publieke omroep haar producten delen, van programmagegevens tot omroepproducties.’

Rauwe egel

En? Heeft u er al wat van gemerkt? Bij de landelijke en regionale dagbladen krabben ze zich achter de oren. Want de publieke omroep lanceerde recent een prachtig softwarepakket waarmee het makkelijk zou zijn haar producties te delen.

Alleen: dat doet de publieke omroep niet. Althans niet met die dagbladen. ‘Misschien ooit,’ zegt Laroes in dit artikel. ‘Misschien ooit’, dat zeggen ze in mijn geboortestreek Twente als ze nog liever een rauwe egel opeten dan over je verzoek nadenken.

Aluminium hoofddeksel

Daarom is het tijd voor actie. Harde actie, zoals dat zo heet. Waar blijven de politici die, met het regeerakkoord in de hand, en eventueel een rauwe egel in de andere, er werk van maken om de publieke omroep ook echt publiek te maken?

U mag me gerust van het dragen van aluminium hoofddeksels beschuldigen, maar als de vaandeldragers van het kabinet Rutte niet snel met actie komen, ga ik haast geloven dat die passiviteit bewust is. Als de publieke omroep opener zou worden, dan kan de overheid immers met goed fatsoen zelf niet langer achterbleven.