Minister Piet Hein Donner (CDA) onderzoekt de mogelijkheid om de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) in te perken. Een gevaarlijk idee. Door Arjan Dasselaar

Diplomatie is de kunst om iemand naar de hel te wensen op zodanige wijze dat je ‘m bedankt voor het vriendelijke afscheid. En die kunst beheerst minister Piet Hein Donner als geen ander. Wat wil je ook, met iemand die nog hip weet over te komen als hij oubollig is?

Het is ruim twee maanden nadat ik mijn column over Wikileaks schreef. Een column waarin ik ondermeer politici opriep om meer werk te maken van openbaarheid van bestuur, zodat organisaties als Wikileaks niet meer nodig zullen zijn.

WOB-hatende PvdA

Donner doet nu het omgekeerde, en wel op zo’n manier dat je in eerste instantie geneigd bent hem er dankbaar voor te zijn. Want Donner wil de Wet Openbaarheid van Bestuur inperken, overigens op instigatie van de WOB-hatende PvdA. Dit omdat er misbruik van zou worden gemaakt voor commerciële doelen.

Dat klinkt op het eerste gehoor heel redelijk. Een overheid die optreedt tegen misbruik van een recht: dat bespaart ons allemaal geld, niet waar? Maar deze rechtvaardiging voor inperking van de WOB is een kaartje voor de Zevende Cirkel van de Hel, voorzien van een misleidend Eftelinglogo.

Twee bezwaren

Want er zijn twee bezwaren tegen. Op het tweede, principiële bezwaar kom ik verderop terug. Eerst het eerste: de WOB is er zodat de burger kan controleren of de overheid zijn werk goed doet. Dus is de overheid in staat om het onderscheid tussen een frivole en democratische informatievraag onfeilbaar te maken?

Nee, natuurlijk niet. Overheden maken doorlopend fouten en vreemde inschattingen. Niet gek, maar dus een reden om rechten niet al te snel in te perken met discretionaire bevoegdheden voor de overheden. Wat er gebeurt als je de overheid laat bepalen wat belangrijk is, wil ik graag schetsen aan de hand van twee waargebeurde anekdotes.

Twee anekdotes

1. Twee opgeschoten heren van in de twintig maken amok vlakbij een winkelcentrum. Dat ze in staat zijn tot geweld, maken ze met hun gedrag meer dan duidelijk. De politie wordt erbij gehaald die de heren een bon geeft. De bon wordt demonstratief verscheurd, op straat gegooid en de politie krijgt nog wat bedreigingen toegeschreeuwd. De politie verkiest dit te negeren en rijdt weg.

2. Een 17-jarig meisje met een geschiedenis van kinderachtig gedrag meldt op Twitter dat ze een ‘terreuraanslag’ tegen een klaslokaal van haar school gaat plegen. Uit de context blijkt overduidelijk het puberale, niet-serieuze karakter. De politie verkiest dit niet te negeren maar valt met vijf man binnen en sluit de scholiere op.

Ordinaire obstructie

De overheid is dus niet onfeilbaar. Verre van. Maar eigenlijk doet de incompetentie van de overheid niet ter zake. Want ook al zou de overheid morgen overgaan tot het louter inhuren van morele genieën met het rechtsprekend gevoel van koning Salomo zelve, dan nog moet de overheid niet gaan bepalen wie wel of geen recht heeft op overheidsinformatie.

Dat misbruik hierbij op de loer ligt, is namelijk een understatement. Wat denkt u dat overheidsinstanties gaan doen die informatie liever voor zich houden? Juist, die gaan zoeken naar argumenten waarom de ontvanger die informatie niet écht nodig heeft. Onderzoeksjournalist Brenno de Winter heeft bijvoorbeeld meer dan eens ondervonden dat onwillige gemeentes zich niet verheven voelen boven ordinaire obstructie.

De prijs van vrijheid

Natuurlijk gebeurt het regelmatig dat wetten worden aangescherpt om misbruik te voorkomen. Maar het recht op overheidsinformatie is niet hetzelfde als, ik noem maar wat, het recht op bijstand. In het laatste geval is dat recht natuurlijk beperkt tot mensen die deze bijstand nodig hebben.

Maar het recht om te weten wat de overheid doet, moet onbeperkt zijn. Om willekeur te voorkomen, maar ook omdat de overheid namens u en mij werkt, en we die dus moeten kunnen controleren. Onbeperkt. Want een informatievraag die voor mij onbelangrijk is, hoeft dat voor u niet te zijn. Dat een enkeling die informatie commercieel gebruikt, het zij zo. Noem het de prijs van vrijheid.

Hack de Overheid

En dan nog. Als de overheid klaagt over kosten die ze moet maken om commerciële partijen met een WOB-aanvraag tevreden te stellen, moet de overheid zich wellicht eens afvragen waarom het überhaupt geld kost om die informatie te verzamelen. In dit geval ging het om criminaliteitscijfers. Waarom staan die niet gewoon kant-en-klaar in een database, waar iedereen erbij kan?

Een betere oplossing is dus: verplicht de overheid om alle informatie die ze produceert in eenvoudig toegankelijke databases beschikbaar te maken. Volgens open standaarden en onder een Creative Commons-licentie. Met slechts uitgezonderd informatie waarvan beargumenteerd het geheime karakter is aangetoond. Oftewel: een soort Statline voor overheidsinformatie.

In plaats van de overheid weer een stukje geslotener te maken, kan Donner beter energie stoppen in het bouwen van zo’n systeem. Noem het desnoods de Donner Database.