Nederland oesterland

NU.nl-collega Brenno de Winter moet verder procederen om een recht op overheidsopenbaarheid te verwerven dat in beschaafde landen zoals de Verenigde Staten allang een feit is. Door Arjan Dasselaar.

Nederlanders zijn niet nationalistisch, tenzij het om voetbal gaat, of over de verzorgingsstaat. Want wat een stel bavianen zijn het toch in de Verenigde Staten, dat ze pas in 2010 aan een fatsoenlijk zorgstelsel zijn toegekomen.

Daar staat dan weer tegenover dat de Amerikanen al in 1966 een recht hebben ingevoerd dat hier in Nederland nog bevochten moet worden. Namelijk het recht om te weten wat de overheid precies uitspookt.

Succesvolle FOIA

In 1966 werd in het Amerikaanse Congres de FOIA aangenomen: de Freedom Of Information Act. Een zeer succesvolle wet. In de Verenigde Staten wordt er massaal gebruik van gemaakt. Vorig jaar bijvoorbeeld werd de FOIA op grote schaal gebruikt om informatie te achterhalen over financiële instellingen.

Gebruik van de FOIA is meestal gratis: ‘Under the FOIA fee waivers are limited to situations in which a requester can show that the disclosure of the requested information is in the public interest because it is likely to contribute significantly to public understanding of the operations and activities of the government and is not primarily in the commercial interest of the requester.’

Kaag en Braassem

Vrij vertaald: als een informatieverzoek aan de overheid niet bedoeld is om de vragensteller commercieel voordeel op te leveren, maar gaat over informatie die voor een breder publiek interessant is, hoeft er niet gedokt te worden.

In Nederland leken we recent af te stevenen op een even beschaafde situatie. Met de nadruk op ‘leken’. In een rechtszaak tegen de gemeente Kaag en Braassem leek journalist Brenno de Winter ‘beet’ (sorry, Seth) te hebben.

Rekening

Deze gemeente had De Winter een rekening gestuurd omdat de journalist op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) wilde weten of Kaag en Braassem werk maakte van het actieprogramma NOiV (Nederland Open in Verbinding), een door de overheid zelf bedacht programma dat het gebruik van open standaarden moet bevorderen.

Of gemeentes overgaan tot het uitvoeren van iets dat door de landelijke overheid is bedacht, lijkt me typisch iets dat de hele bevolking aangaat. De Winter deed het verzoek dan ook niet voor zichzelf, maar uit hoofde van zijn werk als journalist.

Gezamenlijk persbericht

Terecht dus dat de rechtbank het niet zag zitten dat Kaag en Braassem een rekening voor leges stuurde. Even leek de vrede getekend. De Winter en de gemeente gaven zelfs een gezamenlijk persbericht uit, waarin het besluit van de rechter werd uitgelegd:

‘Een gemeente kan leges heffen voor diensten, waarbij echt een persoon of bedrijf zelf iets nodig heeft. Zoiets kan bijvoorbeeld een bouwvergunning of een gewaarmerkt uittreksel uit het bevolkingsregister zijn. Wie een Wob-verzoek indient, oefent een recht uit. Dat is iets voor iedereen en daarom geen dienst. Geld rekenen voor iets anders dan kopieerkosten of het maken van een samenvatting is dan ook niet toegestaan.’

Lang en gelukkig

En ze leefden nog lang en gelukkig? Nou nee, want de gemeente Kaag en Braassem heeft zich bedacht. De gemeente gaat toch in hoger beroep. Niet omdat de gemeente dat zelf zo graag wil, maar omdat de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) dat wenst.

De VNG is een eigenaardig clubje. Het waant zich niet gebonden aan de Wob omdat het geen overheidsinstelling zou zijn. Tegelijkertijd werpt de VNG zich wel op als grote raadgever van het juridisch beleid van Nederlandse gemeenten.

Langs de zijlijn

Ook nu staat de VNG niet bepaald neutraal langs de zijlijn. Integendeel, een groot artikel op de site van de VNG maakt heel duidelijk dat de VNG koste wat kost wil dat het opvragen van informatie bij gemeentes geld blijft kosten.

Ik snap niet goed waarom. Misschien is daar nog een rechtvaardiging voor te verzinnen als de opgevraagde informatie alleen de aanvrager ten goede komt. Daar hoeft de gemeenschap dan niet voor op te draaien, zou je kunnen redeneren. Al vind ik zelfs dat dubieus, want ook de individuele burger heeft er recht op te weten hoe en wat de overheid beschikt.

Eigendom van de samenleving

Maar als het informatieverzoek potentieel de gehele samenleving van nutte is, is het ronduit contra-intuïtief om daar geld voor te vragen. De informatie waar het om gaat, is immers eigendom van de samenleving, want geproduceerd door de overheid, die namens ons allen werkt.

Ik kan daar ook maar één reden voor verzinnen: obstructionisme. Blijkbaar wil de VNG niet dat de informatiesluizen van de gemeentelijke overheid open komen te staan en moet informatie lospeuteren zo moeilijk mogelijk worden gemaakt.

Bureaucratische gewoonte

Wat voor reden de VNG daarvoor heeft, weet ik niet. Misschien liggen er ergens lijken in een kast. Of – waarschijnlijker - is alle geheimzinnigheid louter een ingesleten bureaucratische gewoonte. Over informatie die je niet hoeft vrij te geven, kan immers ook geen gezeur ontstaan.

Maar de reden is niet interessant. Want niet het belang van de VNG telt, maar van de samenleving. Een samenleving die meer gebaat is bij openbaarheid dan bij geheimzinnigheid, en een samenleving waar – Wob of niet – ook de VNG in dienst van staat.

Tip de redactie