Hitlers kaak in een fluwelen doosje

Precies 67 jaar geleden werd de jonge vertaalster Jelena ontboden op het geimproviseerde hoofdkwartier van het Rode Leger in Berlijn. Door Olaf Koens.

Foto:  NU.nl/Olaf Koens

De oorlog was net voorbij, het Sovjetleger vierde feest. 'Jij spreekt Duits', snauwde een halfdronken officier. 'Dit is de kaak van Hitler. Ga jij maar op zoek naar een tandarts om daar zeker van te zijn'.

Het is inmiddels een paar jaar geleden, maar in de eerste week van mei denk ik altijd aan Jelena Rzjevskaja. Ze is inmiddels 93 jaar oud. Met lede ogen ziet ze de herdenking van de oorlog tegemoet. Al weken staan de Russische cameraploegen bij haar voor de deur. Steeds vaker heeft ze de kracht niet het verhaal nog eens te vertellen.

Pravda

Ze schuifelt moeizaam door de verschillende kamers van haar grote appartement net buiten het centrum van Moskou. Het geheugen laat haar soms in de steek, maar vaak is ze scherp van geest. 'Je moet niet denken dat we van Stalin hielden', zegt ze plots.

'In 1937 liet hij iedereen oppakken. In de Pravda stond een boosaardig artikel over mijn vader, en juist in die dagen was 's avonds laat eens de voordeursleutel vergeten. Ik belde aan, en mijn vader is zo geschrokken dat hij zich uit paniek in de linnenkast heeft verstopt.

'Aanvankelijk was de oorlog een storm in een glas water', legt Rzjevskaja uit. 'Ik studeerde, en tijdens de mobilisatie moesten wij maar in een fabriek te werken. Alleen de meisjes met een medische achtergrond moesten naar het front. Tot ze vertalers nodig hadden. Ik sprak een beetje Duits, en dus ben ik vrijwillig gegaan'.

Moe

Na een barre tocht langs de frontlinies kwam Rzjevskaja met een van de eerste colonnes aan in Berlijn. 'Daar is mijn lot verbonden met de wereldgeschiedenis. Ik kreeg ineens een fluwelen doosje met de kaak van Hitler. Drie dagen heb ik ermee onder mijn oksel door de stad gelopen op zoek naar een tandarts die het kon identificeren'.

Rzjevskaja vertaalde later een deel van de lijkschouwing en onderzocht wekenlang de achtergebleven papieren in de Rijkskanselarij.

Over de dood van Hitler bestaan talloze mythes en legendes. Rzjevskaja is kwaad wanneer ik er kort aan refereer. 'Al die pseudo-wetenschappers', verzucht ze.'Van die mensen die denken dat ze alles weten, maar nooit iets hebben meegemaakt. Ik ben er moe van', legt ze uit. 'God laat me zo lang leven omdat ik dit verhaal maar moet blijven vertellen'.