Onderbuikgevoelens

Oud-politicus en natuurkundige Jan Terlouw wordt beschuldigd van het gebruik van pathetische overtuigingsmiddelen. Is dat terecht? Door Jean Wagemans.

In een recente lezing pleit Terlouw voor maatregelen tegen de uitstoot van CO2. Die moeten genomen worden ondanks de onduidelijkheid of de desastreuze gevolgen van het opwarmen van de aarde zich daadwerkelijk zullen voordoen.

Volgens een verslag van Thierry Baudet legde Terlouw dat als volgt uit: “Het is helemaal niet zeker dat het misgaat. Maar laat er nou eens een kans bestaan dat het waar is? Als een ingenieur zegt dat er een kans is van 10 procent dat zijn brug instort, dan rijdt niemand toch over die brug heen?” (NRC Handelsblad, 27 januari 2012).

Baudet meent in de opbouw van het betoog van Terlouw een geraffineerde overredingsstrategie te ontwaren: "Eerst een opsomming geven van de meest verschrikkelijke doemscenario’s; dan toegeven dat er wetenschappelijke twijfel bestaat […] Het retorisch effect is dat de luisteraar de apocalyptische voorstellingen nog in die verfoeide onderbuik heeft zitten eer de wetenschappelijke afzwakking komt."

Pathetisch

In de klassieke retorica worden emoties besproken onder de noemer ‘pathetische overtuigingsmiddelen’. De werking van dit type overtuigingsmiddel is gebaseerd op het psychologische feit dat wat een mens ergens van vindt, mede bepaald wordt door de stemming waarin hij op dat moment verkeert. Een spreker kan het oordeel van zijn publiek over een bepaalde kwestie dus beïnvloeden door dat publiek boos, vrolijk, angstig of meelevend te maken.

De Griekse wijsgeer Aristoteles vond dat pathetische overtuigingsmiddelen bij wet verboden moesten zijn. Omdat het publiek het uiteindelijke oordeel velt over het onderwerp in kwestie, zou een poging van de spreker om de emotionele gesteldheid van de luisteraar te beïnvloeden erop neerkomen "dat je de maatstaf waarmee je wilt meten eerst krom trekt".

Risicomanagement

Trekt Terlouw de maatstaf krom? Welnee. Wat door Baudet als een 'wetenschappelijke afzwakking' wordt gekwalificeerd, is in werkelijkheid een 'wetenschappelijke precisering'. Uiteraard kunnen klimaatwetenschappers slechts binnen een bepaalde bandbreedte aangeven of de door hen geschetste gevolgen zich daadwerkelijk zullen voordoen.

Terlouw legt gewoon uit dat er maatregelen getroffen moeten worden omdat er een kans bestaat dat iets onwenselijke gevolgen heeft. Dat is door en door rationeel. Dat is risicomanagement. Dat is een paraplu meenemen als er 10 procent kans is dat het gaat regenen.

Urgent

Baudet meent daarentegen dat het geld voor onderzoek en beleid op het gebied van klimaatverandering, alsmede de "krankzinnige bedragen" voor het terugdringen van de uitstoot van CO2, veel beter aan "reële en urgente zaken" kunnen worden uitgegeven.

Pardon? Wat niet met volledige zekerheid valt te voorspellen, is irreëel? En wat op termijn mogelijk desastreuze gevolgen heeft, is niet belangrijk? Daar kan ik met de beste wil van de wereld geen rationaliteit in ontdekken.
 

Lees meer over:
Tip de redactie