Hoe heurt het eigenlijk?

Vorige week werd het voorlopige onderzoeksrapport over de frauduleuze hoogleraar Diederik Stapel (UvT) gepresenteerd. Hoe heurt het eigenlijk in de wetenschap? Door Jean Wagemans.

Foto:  ANP

Stapel heeft in een groot deel van zijn publicaties gebruik gemaakt van gegevens die hij zelf heeft verzonnen of aangepast. Hoe kan het dat zo’n grootschalige fraude nu pas aan het licht komt?

Volgens het rapport werkte Stapel graag samen met jonge, onervaren onderzoekers. Die palmde hij in door ze mee te nemen naar restaurants en theaters. Zo waren ze minder geneigd hem tegen te spreken.

Bewondering

Maar ook bij zijn ervaren vakgenoten oogstte Stapel geen argwaan. Eerder bewondering. Wat was het toch knap dat hij er telkens weer in slaagde al die spraakmakende hypothesen te bevestigen!

Niemand deed een poging om de onderzoeken te repliceren, laat staan om ze te weerleggen. Het rapport spreekt in dit verband van een “verificatiefabriek”.

Gentlemen

Hoe anders ging het eraan toe bij de illustere voorgangers van deze wetenschappers, de leden van de Royal Society. Dit gezelschap, dat in 1660 in Londen werd opgericht, bestond voornamelijk uit gentlemen.

Ze kwamen wekelijks bij elkaar om wetenschappelijke kwesties te bespreken. Niet voor het geld of het prestige, maar omdat ze graag wilden weten hoe de werkelijkheid in elkaar zit.

De heren lieten zich niet gemakkelijk overtuigen. Hun motto luidde ”nullius in verba”, vrij vertaald “geloof niemand op zijn woord”. Ze waren buitengewoon kritisch, maar op een buitengewoon beleefde manier. Zoals Britten dat kunnen zijn.

Als er een experiment werd uitgevoerd, dan was iedereen daar in hoogsteigen persoon bij aanwezig. Uiteraard! Een gebeurtenis is pas een wetenschappelijk feit als iedereen het met eigen ogen heeft gezien. Eén getuige is geen getuige.

Inzage

Volgens het rapport was Stapel de absolute “heer van de data”. Hij gaf nooit inzage in de ruwe gegevens die hij zogenaamd verzameld had. Zo kon hij iedereen jarenlang bedriegen. Wel een heer, maar bepaald geen gentleman.

En daar bleef het niet bij. Vaak was Stapel ook degene die de gegevens analyseerde. Hij gaf ze aan zijn collega’s in panklare tabellen. Wat ontzettend aardig van hem!

En wat ontzettend naïef van zijn collega’s! Nooit, echt helemaal nooit zouden de gentlemen van de Royal Society zo’n kant en klaar tabelletje met gegevens hebben geaccepteerd. Over hun dode lijk.

Nieuwkomers

Robbert Dijkgraaf, de president van de Nederlandse variant van de Royal Society, heeft tot nu toe steeds benadrukt dat het om een uitzonderlijke situatie gaat. Inderdaad blijkt uit het rapport dat Stapel uitzonderlijk geraffineerd te werk is gegaan.

Maar dat wil nog niet zeggen dat Stapels medewerkers en vakgenoten vrijuit gaan. Het gaat in deze zaak niet alleen om het raffinement van de bedrieger, maar ook om de lichtgelovigheid van de bedrogenen. En om de wetenschappelijkheid van de gehanteerde methode.

De sociale psychologie is een relatief jong vakgebied. Als de nieuwkomers willen worden opgenomen in de gemeenschap van wetenschappers, dan moeten zij zich leren gedragen naar de oude waarden van de Royal Society. Want zo heurt het in de wetenschap.