Komt een deskundoloog bij de rechter

Ybo Buruma, toekomstig raadsheer bij de Hoge Raad, doet een oproep aan deskundigen die de rechter adviseren. Jullie moeten wel oprecht zijn, hoor! En zo komt het toch nog goed met de rechtspraak in Nederland. Door Jean Wagemans.

Foto:  ANP

De Puttense moordzaak, de Schiedamse Parkmoord, de zaak-Lucia de Berk. Het zijn bekende voorbeelden van rechtszaken waarbij het ernstig mis ging.

Buruma zegt hierover het volgende: ''Als het misgaat, ligt het aan de rechter. Wel kan het gebeuren dat de rechter op het verkeerde been komt te staan als gevolg van een verklaring van een deskundige.'' (NRC, 19 mei 2011)

Volgens Buruma moeten deskundigen beseffen dat ze een enorme invloed op de rechter hebben. Daarom is het belangrijk dat ze oprecht zijn.

Vermoeden

Deskundigen moeten zich afvragen of ze de veroordeelde recht in de ogen kunnen blijven kijken. Ze dienen te voorkomen dat hun advies beïnvloed wordt door een vermoeden van schuld.

Alsof een deskundige het in de gaten heeft wanneer zijn advies door een vermoeden van schuld wordt beïnvloed! Laat staan dat hij zoiets zou kunnen voorkomen. Om nog maar te zwijgen over het probleem hoe je kunt bepalen of hem dat gelukt is. Gaat Buruma soms bellen met de gewetenspolitie?

Van horen zeggen

Het probleem ligt niet zozeer tussen de oren van de deskundige. Het ligt in het feit dat de rechter in de motivering van het vonnis gebruik maakt van deskundigheidsargumentatie. Zo redeneerde de rechter in de laatste van de genoemde zaken als volgt. De kans dat het toeval is dat er zoveel patiënten zijn overleden tijdens de werktijden van Lucia de Berk is erg klein, want dat zegt de statisticus.

Deskundigheidsargumentatie is een vorm van autoriteitsargumentatie. Het idee achter dit type argumentatie is heel eenvoudig. Je beweert dat iets waar is omdat iemand anders, een autoriteit, dat heeft gezegd.

Autoriteiten zijn er in soorten en maten. De aarde is in zeven dagen geschapen, want dat staat in de bijbel. Dit is ambachtelijk brood, want dat zegt de bakker. Mladic is gearresteerd, want dat staat op NU.nl.

Kritisch denken

Als de autoriteit een deskundige is, dan kan de aannemelijkheid van het standpunt worden bepaald met behulp van de volgende kritische vragen. Is de deskundige inderdaad deskundig? Is hij deskundig op het relevante terrein? Zijn andere deskundigen op datzelfde terrein het met hem eens? Is de deskundige onafhankelijk? Is de deskundige juist geciteerd?

Het standpunt is aannemelijk wanneer al deze vragen met ‘ja’ kunnen worden beantwoord. In de zaak-Lucia de Berk was dat niet het geval. Enkele collega’s van de geraadpleegde statisticus waren het niet met de berekeningen eens. Ook vroeg men zich af of hij deskundig was op het relevante terrein.

Wij van wc-eend adviseren wc-eend

Hoe kunnen dergelijke missers in de toekomst worden voorkomen? Niet door deskundigen te vragen om oprecht te zijn. Ook niet door rechters te vragen om minder vaak gebruik te maken van deskundigheidsargumentatie. Maar wel door rechters te verplichten om dit soort argumentatie verder te ondersteunen door antwoord te geven op de bijbehorende serie kritische vragen.

Dat is mijn deskundige advies! En ook mijn oprechte advies, dat kun je gemakkelijk nagaan.