Joseph Goebbels was Hitlers minister van volksvoorlichting en propaganda. Een selectie uit zijn dagboeken is nu verschenen in Nederlandse vertaling. Een kijkje in de keuken van de spindoctor van het naziregime. Door Jean Wagemans

Foto:  ANP

Aanvankelijk was Goebbels de campagneleider van de verkiezingstournees van Hitler. Later voerde hij ook zelf het woord. In zijn meest bekende toespraak roept hij de bevolking op tot een ‘totale oorlog’. Zijn dagboeken vormen een interessante bron voor het bestuderen van de overtuigingstechnieken van de nazi’s.

Hoe is het toch mogelijk dat Hitler en zijn trawanten de steun van de bevolking hebben gekregen? Volgens de zogenoemde ‘magic bullet theory’ ligt de verklaring hiervoor in het feit dat mensen weerloos zijn tegen de kogels die een goed georganiseerde propagandamachine op hen afvuurt.

De sleutel tot succes

Uit de dagboeken blijkt dat Goebbels zeer enthousiast was over de moderne communicatiemiddelen van zijn tijd. Om het gedachtegoed van de nazi’s te verspreiden onder de bevolking werd onder meer gebruik gemaakt van televisie, grammofoonplaten en films.

En de inhoud van dat gedachtegoed dan? Had die ook nog een speciale aantrekkingskracht? Volgens de historicus Willem Melching, die samen met Marcel Stuivenga de dagboeken van Goebbels van commentaar heeft voorzien, is dat inderdaad het geval.

Melching legt uit dat de nazi’s uitstekend aanvoelden wat de mensen graag willen: “Als je iets kunt leren van het nazisme – dat is natuurlijk een heel verderfelijke leer – dan is het dat er tussen politici en bevolking toch een soort relatie moet zijn dat je elkaar iets te bieden hebt. Dat is de sleutel tot het succes: geef de mensen wat ze willen” (VPRO, Boeken, 15 mei 2011).

De kok en de arts

De Griekse filosoof Plato had ook in de gaten dat het erg gevaarlijk is als politici de mensen geven wat ze graag willen. In zijn tijd waren er leraren in de retorica die hun brood verdienden door politici te vertellen hoe je mensen het beste kunt overtuigen. Deze leraren, de sofisten, waren de eerste spindoctors in de geschiedenis.

Volgens de sofisten hoeft een politicus helemaal geen kennis van zaken te hebben om de gunst van de burgers te winnen. Hij hoeft ze alleen maar te vertellen wat ze graag willen horen. Plato vergelijkt de overtuigingskunst van de sofisten daarom met de kookkunst. Een kok zet zijn gasten een maaltijd voor die ze lekker vinden. Maar dat is niet altijd een gezonde maaltijd.

Volgens Plato moet een politicus zich niet gedragen als een kok, maar als een arts. Hij moet de mensen niet vertellen wat ze graag willen horen, maar welke maatregelen de beste zijn. Dat kunnen dus ook pijnlijke ingrepen of vieze drankjes zijn.

Lekker en gezond

De ‘magic bullet theory’ is inmiddels achterhaald. Uit later onderzoek is gebleken dat mensen niet zo kritiekloos zijn als in deze theorie wordt verondersteld. De meeste mensen zijn prima in staat om de maatregelen die politici voorstellen op hun merites te beoordelen.

Tegelijkertijd is de kans erg klein dat politici er plotseling mee ophouden om de mensen te vertellen wat ze graag willen horen. Of zich laten omscholen van kok tot arts. De burger zal daarom zelf moeten bepalen of de maaltijd die hem wordt voorgeschoteld behalve lekker ook gezond is. Wie de retorica niet bestudeert, wordt er het slachtoffer van. Bite the bullet!