Koningin Beatrix mag dan vandaag een niet zo rooskleurige Troonrede voorlezen, de leden van de Staten-Generaal zullen na het "Leve de koningin!" zoals altijd weer gepast "Hoera! Hoera! Hoera!" roepen. Maar niet iedereen is daar blij mee. Door Onze Taal.

Foto:  ANP

In 1897 las regentes Emma voor het laatst de Troonrede voor. De toen nog minderjarige koningin Wilhelmina, die deze taak een jaar later zou overnemen, was er voor het eerst bij aanwezig.

Het Kamerlid J.H. Donner (de overovergrootvader van de huidige minister Donner) was hier zo enthousiast over dat hij na de Troonrede uitriep: "Leve de koningin!" De andere aanwezigen riepen daarop spontaan met driewerf "Hoera!"

Sindsdien is het een traditie: de voorzitter van de Eerste Kamer roept na de Troonrede "Leve de koningin!", waarop de anderen reageren met "Hoera! Hoera! Hoera!" Maar er zijn mensen die daar iets tegen hebben.

Klacht

In de jaren tachtig en negentig konden de medewerkers van Onze Taal er vergif op innemen: elk jaar op de derde dinsdag van september belde dezelfde man, met elk jaar dezelfde klacht. De aanwezigen hadden geen "Hoera!" moeten roepen maar "Hoezee!" Hoezo?

Volgens deze man - we noemden hem 'de marineman', omdat hij bij de marine had gewerkt - was 'hoera' een Duits woord, en dat viel niet te rijmen met onder meer de Duitse bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar erger nog: in 'hoera' zit het woord 'hoer', dus er werd zomaar 'hoer' geroepen naar de koningin!

Brullen

'Hoera' is inderdaad ontleend aan het Duits; het is een vernederlandsing van 'hurra', een Pruisische soldatenkreet. Alleen vond die ontlening al bijna tweehonderd jaar geleden plaats, namelijk ten tijde van de oorlogen tegen Napoleon, en niet in de jaren veertig. En de associatie met 'hoer' is etymologisch gezien volkomen uit de lucht gegrepen.

Maar dat maakte voor de marineman niet uit: 'hoera' kon niet. 'Hoezee', dát was pas goed Nederlands. Hij wilde zelfs zo ver gaan zélf de Troonrede bij te wonen (iets wat niet kan als je niet genodigd bent) en dan zo hard mogelijk "Hoezee!" te brullen, dwars door alle "Hoera!"-roepers heen. Het zou lachwekkend zijn, als de marineman niet zo serieus was.

Hou moedig zee

Maar ja, aan 'hoezee' kleven ook bepaalde associaties. Er is (en wordt) vaak beweerd dat dit een verbastering zou zijn van 'hou zee!', wat men zeelieden toeriep als aansporing om ook onder moeilijke omstandigheden op zee te blijven. Die verklaring is al te vinden in het achttiende-eeuwse manifest Verhandeling op d'onacht der moederlyke tael in de Nederlanden van de Vlaamse politicus en taalzuiveraar Jan-Baptist Verlooy. Geen onaardige verklaring, maar niet juist - een mooi geval van pseudo-etymologie (dat bijna hetzelfde is als volksetymologie).

En die verklaring heeft dan weer de nodige gevolgen gehad: 'Hou zee!' is jarenlang de vaste begroeting geweest van de NSB. Ook de NSB ging ervan uit dat dit een oude Nederlandse kreet was, de gebiedende wijs van 'zee houden'. Er was zelfs een NSB-lied dat hiermee begon: "Hoû zee! Hoû zee! Hoû moedig zee!"

Hijs de zeilen

Waar komt 'hoezee' dan wél vandaan? Het woord heeft een Engelse oorsprong: het is een verbastering van 'hussa' of 'huzza', een zeemanskreet die vermoedelijk hetzelfde betekent als 'hissa!' ('hijsen!'), gebruikt bij het hijsen van de zeilen. Wel zeemanstaal dus, maar geen Nederlandse.

Maar is dit geen wijsheid achteraf? Hadden de NSB'ers het wel kúnnen weten? Ja, dat hadden ze. Al in 1912 schreef het gezaghebbende woordenboek van Franck en Van Wijk over 'hoezee': "Wsch. een vervorming van eng. 'huzza', 'huzzay'. Dat de alleroudste vorm de ndl. imperatief 'hou zee' zou zijn, is niet aannemelijk."

Prozaïsch

Zoals zo vaak is de pseudo-etymologische verklaring leuker, poëtischer, spannender - of gewoon makkelijker te onthouden - dan de juiste verklaring, die vaak nogal prozaïsch is. Geen wonder dat de marineman het blééf proberen. Tot een jaar of tien geleden; sindsdien belt hij niet meer.

Als de Staten-Generaal vandaag voor de honderddertiende keer de koningin "Hoera! Hoera! Hoera!" toeroepen, hoeft dus niemand zich daar nog aan te storen. Hoera!

Reageren? Ga naar www.onzetaal.nl.