'Het is spijtig dat de mensheid helden nodig heeft'

AMSTERDAM - In 2009 veroverde Charles Lewinsky de bestsellerlijsten met Het lot van de familie Meijer. NU.nl sprak met de Zwitserse auteur over Terugkeer ongewenst, zijn nieuwste roman over de Duitse regisseur Kurt Gerron die een propagandafilm moest maken voor de nazi’s.

Wilde u een roman schrijven over Kurt Gerron, of wilde u een roman schrijven over WO2?

''De roman is ontstaan in een bepaalde constellatie. Ten eerste was ik geraakt door het personage Kurt Gerron. Ik had gelezen over deze joodse regisseur, die in mensonterende omstandigheden in Theresienstadt moest wonen en door de nazi’s werd gevraagd een blije film over dat oord te maken. Het verhaal liet me niet los, want hoe zat dat precies? Wat waarheid is en wat niet, is een wederkerend thema in mijn werk. Door Gerrons verhaal op te tekenen, kon ik het hele scala aan waarheden onderzoeken alsmede de morele kwestie uitdiepen van iemand die zich voor een onmogelijke keuze geplaatst ziet.''

Hebt u in gedachten overleg gevoerd met Kurt Gerron over het maken van die film?

''Ik heb drie jaar Gerrons leven bestudeerd en vanuit zijn belevingswereld geschreven. Zijn jeugd, de Eerste Wereldoorlog, Berlijn met het kunstenaarscircuit van de jaren ’30, zijn leven in Amsterdam, het publieke leven voor joden dat steeds verder werd beperkt… Zodra ik plaatsnam achter de werktafel, hield Charles Lewinsky op met bestaan. Ik dacht dan alleen nog maar als Gerron, zelf bleef ik compleet buiten beeld.''

Had u een bepaalde mening over Gerron voordat u aan deze roman begon, en is die tijdens het schrijven veranderd? 

''Er zijn mensen die vinden dat Gerron een immorele keuze heeft gemaakt door die film te maken. Gerrons gewetenskwestie, 'moet ik wel of moet ik niet', vormt de essentie van het boek. Maar wij buitenstaanders kunnen de ethiek van zijn keuze niet beoordelen, wij leven in een volslagen andere wereld. Degenen die nu roepen dat zij nooit zouden zijn gezwicht, zijn in de regel de grootste lafaards als het erop aankomt.'' 

Gerrons keuze is toch dehors elke categorie in die krankzinnige oorlog zonder precedent? Het is eerder een wonder dat Gerron bedenktijd vroeg, dat was al riskant. 

''Hoe bedoel je zonder precedent? De mensheid heeft alleen maar wrede oorlogen gekend en dat zal altijd zo blijven. De technieken veranderen, de mechanismes niet. Oorlog is pandemonium en in dat decor vervagen categorieën van lafheid of heldenmoed vrijwel geheel. Een zogeheten laffe actie kan een overlevingsdaad zijn, en in oorlogstijd zijn helden spaarzaam gezaaid. Wat zeg ik: het is spijtig dat de mensheid telkens helden nodig heeft.''

Wat hebt u nog meer over Gerron zelf ontdekt vanuit die binnenkant? 

''Dat het leven voor deze man een en al bühne was. Hij leefde voor en achter de camera’s en op de planken, stond hij niet op de planken dan zat hij in de coulissen of in de zaal toe te kijken of praatte over het vak met zijn vrienden, die in dezelfde branche zaten. Voor Gerron was het leven een en al schouwtoneel, zijn leven was theater. Het was voor hem zo moeilijk te bevatten dat wat er in Europa gebeurde geen surreëel toneelstuk was, maar realiteit. Misschien dat hij daarom niet de eerste de beste kans heeft gegrepen om naar Amerika te gaan. Hij kon gewoon niet behappen dat hij geen enkele regie had over de gruwelen die zich afspeelden en die hem ook fataal zouden worden.''

(Terugkeer ongewenst is verschenen bij uitgeverij signatuur, vertaling Elly Schippers.)

 

Lees meer over:
Tip de redactie