Annelies Verbeke – Vissen redden

Dame met gebroken hart stort zich op het redden van de planeet, en begint bij de vis in de oceaan. Kandidaat voor de BNG Literatuurprijs 2010.

In “Vissen redden” maken we kennis met Monique Champagne. Een schrijfster. Of beter gezegd: ex-schrijfster, want Monique heeft gebroken met de literatuur.

Sinds haar grote liefde haar verlaten heeft voor een ander, stort ze zich vol overgave op het redden van de planeet door het op te nemen voor de vis. Want, zo redeneert ze, alle leven is in zee ontstaan. Als de zeeën leeg raken, is het einde van het leven onafwendbaar. Maar kun je de wereld wel redden als je jezelf niet eens kunt redden?

De zee zien

Als Monique naar aanleiding van haar krantenartikel wordt uitgenodigd om op een reeks viscongressen tussen de academische lezingen een ‘emotionele noot’ te brengen, stemt ze toe.

Het blijkt een nobel excuus om haar koffers te kunnen pakken, te vluchten voor haar liefdesverdriet. ‘Het was precies wat ze nodig had: vissen redden. Ze zou nieuw zijn. En nuttig. Het vooruitzicht vervulde haar zo met moed en hoop dat ze besloot er een grootschalige viering aan te wijden.’

Na afloop van haar afscheidsfeest met, geheel volgens de dresscode, zeemeerminnen, octopussen en garnalenvissers, rijdt ze door de donkere nacht naar de Noordzee. ‘Ze wilde haar bondgenoot voor de toekomst groeten. De zee zien. Het was maar drie kwartier rijden. Voor het eerst las Monique wat er aan de passagierszijde op de binnenkant van de bedampte voorruit stond geschreven. “Monique mijn bloempje.” Het moest er al lang staan, bedacht ze, toen ze krachtig over het raam wreef.’

School van wetenschappers

Omdat ze definitief afscheid heeft genomen van het schrijven, hoopt Monique in de school van wetenschappers mee te kunnen zwemmen – helaas voelt ze zich als een vis op het droge.

‘Monique dronk champagne als ontbijt. Ze deed dit niet omwille van haar achternaam. De grote stapels gerookte heilbot aan het ontbijtbuffet had haar geschokt en om die schok te verzachten, dronk ze haar derde coupe op rij. Gerookte heilbot in een hotel waar een platvissymposium werd georganiseerd. Hoe lomp, hoe wreed.’

Op de congressen wordt haar voordracht enkel beschouwd als grappig opwarmertje voor de lezing waar men eigenlijk voor is gekomen. ‘Monique Champagne, Belgium: A literary interlude ... Vermoedelijk waren de drie puntjes bedoeld om het ongewone van een cultureel intermezzo op een viscongres te benadrukken, en er enig mysterie rond te creëren. Monique werd echter beslopen door het idee dat er nog wat moest volgen. Iets als een sceptisch “we zijn benieuwd”, of simpelweg “whatever!”.’

Spiegel

Vliegend van het ene naar het andere congres ontmoet ze twee medecongresgangers, die haar elk op een andere manier een spiegel voorhouden. Oskar, een kalende wetenschapper met literaire ambities.

Na veelvuldig aandringen laat hij Monique, die haar fictiepen heeft opgeborgen, beloven zijn manuscript De innerlijke sneeuwman te lezen. ‘Monique vond het irritant dat de titel haar intrigeerde. Als compromis legde ze het manuscript op de vloer naast de vuilnisbak.’

Krantenknipsels en een gebroken hart

Twee jaar lang knipte Verbeke elk bericht over bedreigde vissoorten en overbevissing uit de krant. Ze sprak met wetenschappers en verdiepte zich in diverse onderzoeken. Een zoektocht met als doel een antwoord te vinden op de vraag waarom we zo weinig empathie met vissen hebben dat we ze zelfs niet als levende wezens zien. En waarom we er gemakshalve van uit gaan dat vissen geen gevoel en pijnbeleving hebben.

Liefdesverdriet vormt het tweede thema van Vissen redden. Een logisch gevolg op het gebroken hart dat Verbeke zelf opliep in 2008, toen de relatie met haar grote liefde op de klippen liep. In hoofdstuk vijf onderbreekt Verbeke het verhaal voor een poëtische terugblik op Moniques voorbije relatie, verteld in korte alinea’s van circa vijf regels.

Tekens

Verbeke gelooft in toeval en hekelt de opmerking ‘het heeft zo moeten zijn’. Ze laat Monique, die zich verwondert over de evolutie, in alles een teken zien.

‘Was zij werkelijk de enige die begreep dat de link tussen Jezus en vis ook de dood van een godenzoon en de overbevissing met elkaar verbond? Een tuimelende wind blies door haar kleren. Even later spatte een druppel op haar onderarm uit elkaar, ook al was het er het seizoen niet voor. Monique kan niet nalaten daar een bevestigend teken uit af te lezen.’

Rijke roman

Met haar zuivere schrijfstijl weet Verbeke op een knappe manier razendsnel van toon te wisselen. De combinatie van engagement met autobiografische elementen en wetenschappelijke vissenfeitjes, en van geestige en absurdistische situaties met de eenzame zoektocht naar geluk maken Vissen redden tot een bijzonder rijke roman.