Deze roman uit 1953, over de laatste dagen van een oude vrouw, is onlangs in hoge oplage verschenen voor de actie Nederland Leest 2010.

Toen De Grote Zaal in 1953 uitkwam, werd de roman direct bestempeld als een klassieker, zowel nationaal als internationaal.

Het boek is vertaald in 13 talen, maar raakte gaandeweg in de vergetelheid.

Geluk

Vergetelheid is ook waar De Grote Zaal over gaat. En over eenzaamheid. Van Velde schrijft over de laatste dagen van een weduwe op gevorderde leeftijd, die – blijkbaar na een beroerte – op een dag wakker wordt in een verpleeghuis.

Om haar heen ligt een aantal oude vrouwen in dezelfde situatie. Ze heeft nog geluk gehad. ‘Je had in de grote zaal terecht kunnen komen,’ fluisteren haar zaalgenoten.

Laatste plek

Iedereen in deze kliniek bevindt zich op een uitgerangeerd spoor. Vergeten, verguisd, verloren. De vrouw mag nog van geluk spreken dat haar dochter Hannah is overgekomen, die in Parijs samenwoont met een kunstenaar. Haar dochters korte aanwezigheid is echter slechts een panacee voor de ontsteltenis dat dit haar laatste plek op deze aarde zal zijn.

Timide

Van Velde leidt ons via flashbacks terug naar het leven dat de weduwe heeft gehad. We leren haar kennen als een timide vrouw, die zich nog enigszins aan haar flamboyante echtgenoot heeft kunnen optrekken.

Maar na zijn dood werden de uitnodigingen voor deze verlegen dame steeds minder, totdat ze helemaal uitbleven. Al voor ze hier terechtkwam, wist ze al wat eenzaamheid was.

Toekomstig Nederland

In Grote Zaal zien we ook vaag de contouren afgetekend van het land dat Nederland zal gaan worden. Hannah en haar zucht naar vrijheid en bohemie, die zich verzet tegen het leven van haar ouders: ‘Wat is dit voor leven? Je leven lang werken en sparen en waarvoor – voor af en toe een nieuw meubeltje?’

Door de regels schemert ook de aanzet van de eerste sociale zekerheid heen. De ambtenaar van Sociale Zaken die de benodigde fondsen bijlegt voor de vrouwen die zelf niet voldoende hebben.

Bonbons

En hoe mistroostig is het om te zien dat zelfs in het staartstuk van deze levens de emoties als afgunst, jaloezie en nijd nog een rol kunnen spelen, met nog maar zo weinig tijd te gaan.

De hiërarchie van de Grote en de Kleine zaal was grappig geweest als het niet zo droevig was. Met als hoogtepunt een scène waarin een vrouw een doos mooi verpakte bonbons krijgt toegestuurd, waarvan de helft stiekem wordt gepikt als ze ligt te slapen.

Mensen op leeftijd die zich gedragen als kleuters – Van Velde beschrijft hun laatste strohalm om zich te manifesteren weergaloos, en ook teder. De Grote Zaal is een barmhartig boek over de onbarmhartigheid die de machtelozen zich moeten laten welgevallen.

Berusting

Ruim een halve eeuw later kun je niet anders oordelen dan dat er veel is verbeterd in de ouderenzorg, en het is te hopen dat we niet in deze situatie terugvallen. Hannah staat symbool voor een opstandige generatie die hier verandering in aan zou brengen, maar de vrouw in het verzorgingstehuis niet, want zij berust. Zij is wat Nederland was.