De beroemde neuroloog Oliver Sacks bepleit in Musicofilia op een innemende manier vooral de uniciteit van onze hang naar en de helende werking van muziek.

Een opmerkelijke anekdote uit de laatste show van Youp van 't Hek, De Schreeuwstorm: de cabaretier vertelt zijn publiek over hoe hij de sonata's van componist Domenico Scarlatti in de uitvoering van Ivo Pogorelich in zijn hoofd hoort spelen.

Leuk, zul je denken, maar dan komt er nog iets. Youp kan de muziek in zijn hoofd naar believen aan- en uitschakelen. Reuze handig natuurlijk, want als hij met een oninteressant figuur staat te praten zet hij gewoon zijn eigen mentale privéradiootje met de wonderschone sonata's van Scarlatti aan. En niemand die het merkt.

Rariteitenkabinet

Of het een goede grap van Youp is of iets dat uit zijn leven gegrepen is, blijft natuurlijk gissen. Toch is zijn verhaal niet één en al Broodje Aap. Zo is er het geval van Sheryl C., een vrouw van in de zeventig, die last heeft van muzikale hallucinaties. Ze hoort muziek die er niet is. En Jon S. heeft weer last van muzikale toevallen: voordat hij van zijn stokje gaat hoort hij uit het niets een weldadig mooie en vagelijk bekende viool solo.

Youp van 't Hek zou met zijn verhaal zó passen in het nieuwe papieren rariteitenkabinet van de beroemde Britse neuroloog slash schrijver Oliver Sacks. In zijn boek Musicofilia vertelt de hoogleraar ons door door middel van bovenstaande en andere bijzondere verhalen allerlei curieuze wetenswaardigheden over het menselijk brein en zijn relatie met muziek. Uniek

"Dergelijke 'musicofilie' is een vast bestanddeel van de menselijke aard, en kan worden ontwikkeld of gevormd door de cultuur waarin we leven, de omstandigheden van het bestaan, of door de speciale gaven of zwakten die we als individu hebben", aldus de neuroloog in zijn voorwoord. Wat voor hem in ieder geval als een paal boven water staat is dat die hang naar muziek er vanaf onze vroegste jeugd is. Het lijkt zo diep geworteld te zijn in de menselijke natuur, dat het als aangeboren kan worden beschouwd. Behalve door zijn taalvermogen is de mens dus ook uniek door zijn muzikaliteit.

Deze stelling versterkt Sacks met zijn verhalen over de helende werking van muziek. Zo kunnen mensen die lijden aan het Tourette-syndroom van hun afwijking hun muzikale kracht maken. Parkinsonpatiënten kunnen met behulp van sterk ritmische muziek hun motoriek min of meer onder controle brengen.

Mensen die voorheen onbereikbaar en in zichzelf opgesloten bleken door dementie of de epidemische slaapziekte die Sacks eerder beschreef in zijn boek Ontwaken in Verbijstering (later verfilmd als Awakenings met in de hoofdrollen Robin Williams en Robert De Niro), blijken door het zingen liedjes weer op te leven, al zij het in de meeste gevallen kortstondig.

Parkinsonpatiënten aan de iPod

"Wie ooit het wonderbaarlijke effect heeft gezien dat muziek op de bewegingen van parkinsonpatiënten kan hebben, begrijpt waarom ik vind dat iedere parkinsonpatiënt een iPod moet hebben", zegt Sacks in een interview met Robbert Ammerlaan in het tijdschrift Hollands Diep. Muziek als medicijn: het klinkt absurd eenvoudig in een wereld waarin de verworvenheden van de technologie de kunst van het observeren lijkt te verdringen.

Sacks vindt het jammer dat er vaak direct wordt gegrepen naar de nieuwste neurowetenschappelijke technologieën. Met Musicofilia lijkt hij ook te pleiten voor een meer ouderwetse en tegelijk humanere benadering: eerst kijken en luisteren, dan pas een PET-scan. Over muziektherapie wordt dan wel wat lacherig gedaan - in de jaren zestig van de vorige eeuw was het nog amper een serieus te nemen vakgebied - maar het blijkt dat sommige patiënten er wel degelijk baat bij hebben.

Innemend

Dat maakt Musicofilia bovenal een innemend boek. Sacks lijkt zelfs op zijn best als hij zich in een patiënt weet te verplaatsen zoals in het geval van Harry S., een patiënt die naar eigen zeggen favoriet was, hoewel dat misschien niet zo gewenst is voor de afstand neuroloog-patiënt. Bij Harry was een hersenaneurysma gescheurd met als gevolg dat dat hij emotioneel ernstig beschadigd is gebleven: behalve wanneer hij zong. Hij overleed dertig jaar na zijn ongeluk.

Muziek kan ondersteunend zijn, maar is niet genezend. Net als met de korte opleving van de letargische patiënten uit Ontwaken in Verbijstering door de ontdekking van L-Dopa blijkt de muziekopleving vaak opvallend kortstondig. Muziek als medicijn klinkt in dat opzicht inderdaad te fantastisch voor woorden, maar toch: de oude Sacks is hoopvol. En mede door zijn jonge hondenachtige enthousiasme ga je er ook in geloven. Gelijkt heeft 'ie, kwaad kan het ook niet.

Oorspronkelijke titel: Musicophilia
Uitgeverij: Meulenhoff