Gerbert van der Aa - Dwars door Soedan

Historicus en journalist Gerbert van der Aa reisde door Soedan en doet verslag.

Geen reis zonder pen en papier. Wie door Soedan reist, hetgeen niet veel voorkomt, zou ook wel gek zijn om al die ervaringen niet op te schrijven. Het land is een politiek epicentrum in Afrika (en de wereld) vanwege de onophoudelijke burgeroorlogen, terwijl Van der Aa onderweg zoveel gastvrije mensen tegenkomt. Hoe zit dat toch?

Zwarte Farao's

Dwars door Soedan is een boeiende mix van indrukken, feiten, achtergrondinformatie en gesprekken met Soedanezen. De eigen ervaringen van de auteur, zoals het creatieve vervoer met veel pech onderweg, zijn als een leidraad. Hij beschrijft het soort onderkomen dat hij overal vindt (met als hoogtepunt een slaapplek onder de sterrenhemel tussen de piramides van de Zwarte Farao's), de mensen die hij spreekt, en observaties van het land en de steden. Het is een kapstok waarmee Van der Aa ons door de - complexe - geschiedenis en actualiteit van Soedan loodst, waar de wieg voor Osama bin Ladens Al Qaida heeft gestaan.

Achtergrondkennis

Wat Dwars door Soedan zeer de moeite waard maakt is de gedegen achtergrondkennis van de auteur. Steden, dorpen, ontmoetingen, gesprekken kan hij in brede context plaatsen door zijn parate schat aan informatie over politieke, historische en actuele ontwikkelingen. Waarmee hij niet zozeer het land in kaart brengt, maar wel de complexiteit ervan subliem weergeeft. Dáár heb je wat aan als lezer. Mijmeringen van een romanschrijver hebben hun waarde, maar dit caleidoscopisch portret van een land dat politiek zo rumoerig is als Soedan, is een zeer stevige bijdrage aan het inzicht van de vulkanische geweldsuitbarstingen in Soedan.

Diversiteit

Afhankelijk van de definitie bestaan er zo'n vijftig tot honderddertig verschillende groepen in het 'land' dat Soedan heet. De twee grote religies, de islam en het christendom - met daarnaast de animistische levenswijze die ook nog bestaat -, slagen er tot op zekere hoogte in die verschillende groepen te verenigen. Maar dan wel in twee kampen. Afgezien van het feit dat die twee groepen in de broeihaarden met elkaar overhoop liggen, zitten er ook voldoende witte vlekken tussen de gelovige groepen onderling die niets met geloof te maken hebben. Als er bijvoorbeeld bij de Murle-stam vruchtbaarheidsproblemen ontstaan vanwege een epidemische geslachtsziekte, wordt de Sabijnse Maagdenroof nagespeeld en vrouwen uit de naburig stam ontvoerd om de voortplanting van de Murle te garanderen. Het is één van de dozijnen twistpunten die Van der Aa hier aankaart, maar in werkelijkheid moeten het er honderden zijn.

Meer geschillen

Zoals de slavernij die in Soedan nog altijd in zwang is. De Britten met hun white men's burden voerden in de 19de eeuw krachtige strijd tegen de Arabieren om de slavernij te beëindigen, maar hij wordt nog altijd gepraktiseerd. Een ander twistpunt is de legendarische, rivaliserende veeroof die in het zuiden veel voorkomt, en die nu dodelijker is geworden omdat het vee nu door bewapende rivalen wordt gestolen en verdedigd. In het noorden kunnen de christenen wel naar baantjes fluiten, in het zuiden gaan de islamitische kooplui failliet omdat de christenen niets bij hen kopen en hen wegtreiteren. Of wie op de grondstoffen zit: die hebben de inkomsten, de rest heeft het voor het nakijken. Enzovoorts.

Gastvrij

Twistpunt na twistpunt bespreekt Van der Aa tijdens zijn reis, en elk twistpunt is een extra vlam onder de kookpan waardoor bij tijd en wijle de deksel eraf vliegt. Waar de auteur nog ergens een grappige slinger aan geeft: de islam schrijft voor gastvrij te zijn, hoe arm je ook bent, maar (vaker dan) soms houdt dat in dat de gast de hele ruif leeg komt vreten. Dat wekt irritaties die verzwegen moeten worden maar zich onderhuids ophopen, en dan slaat soms de vlam in de pan. Of zulke observaties hout snijden is een tweede, maar smeuïg is het wel.

Racisme

Was het boek tot nu toe al interessant (en opzienbarend), dan komt Van der Aa het hoofdstuk Darfur, het gebied dat gespleten wordt door de macht van drie Arabische stammen versus de zwarte Soedanezen, en dat in het vizier ligt van de media, internationale politiek en hulpverleningsorganisaties. "Er wordt niet meer zoveel gevochten nu," vertelt een Arabische official tegen Van der Aa. Nee gunst, want de etnische zuiveringen en het verdrijven van honderdduizenden mensen is zo goed als afgerond. Er zijn geen mannen en vrouwen meer om te vermoorden, verkrachten of verdrijven. Had de auteur al stuitende staaltjes van racisme gehoord op zijn reis, hier in Darfur en omgeving is het helemaal schunnig. "Wij Arabieren behoren tot het superieure ras en moeten de wereld besturen,' tekent Van der Aa op mij monde van een Arabier. "Negers kunnen niets en zijn lui." Slachtpartijen gaan natuurlijk een stuk makkelijker wanneer je de tegenstander reduceert tot een minderwaardig stuk vreten.

Van der Aa had veel vragen voor hij deze reis begon door de 'vriendelijke schurkenstaat aan de Nijl'. Antwoorden heeft hij gekregen, maar zoals gewoonlijk roepen antwoorden ook weer nieuwe vragen op. Het terugkerende thema was waarom Soedan voortdurend geteisterd wordt door burgeroorlogen. Dat antwoord staat in het teken van veel 'wellicht' en 'misschien' en 'ook een verklaring kan zijn dat…' enzovoorts. Een hapklaar antwoord valt er dus niet te geven, maar dat maakt dit vloeiend geschreven boek er niet minder interessant op.

Uitgeverij Nieuw Amsterdam.

Tip de redactie