Achtergrond

Dit moet u weten over het Oekraïne-referendum

Nederland heeft op 6 april tegen het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne gestemd. Waar gaat het over, wat vinden de voor- en tegenstanders? En wat gebeurt er met de uitslag?

Wat was de inzet van het referendum?

Op 1 januari van dit jaar had het associatieverdrag met Oekraïne in werking moeten treden, maar tegenstanders van de overeenkomst staken daar een stokje voor. Zij vinden dat het besluit eerst aan de Nederlandse burger moet worden voorgelegd.

Het aan GeenStijl gelieerde actiecomité GeenPeil verzamelde samen met het Forum voor Democratie en het Burgercomité-EU voldoende handtekeningen om een raadgevend referendum over het verdrag op te zetten. In zo'n niet-bindend referendum kan de kiezer zich uitspreken voor of tegen een reeds aangenomen wet of vedrag die nog niet in werking is getreden.

Voor het aanvragen van zo'n referendum moeten 300.000 handtekeningen worden verzameld en ingeleverd bij de Kiesraad.

Als het referendum niet-bindend is, wat betekent de uitslag dan?

Al is het een raadgevend referendum, de overweldigende stem tegen het verdrag heeft het kabinet gedwongen om met hele goede redenen te komen om de uitslag naast zich neer te leggen. 

Premier Mark Rutte beloofde na de eerste exitpolls dat het kabinet bij een geldig 'nee' het verdrag "niet zonder meer" kan ondertekenen.

VVD, PvdA, D66, CDA, ChristenUnie, GroenLinks en SGP stemden al voor het verdrag. SP, PVV en PvdD zijn tegen. Een meerderheid van de partijen vindt dat de uitslag van het referendum gerespecteerd moet worden.

Maar gaat Nederland nou het verdrag ratificeren?

Dat staat volgens Rutte nog niet vast, maar hij hoopt het wel. In eerste instantie had de uitslag van het Brexit-referendum in juni, waarin een meerderheid van de Britten aangaf uit de EU te willen stappen, prioriteit.

Rutte heeft altijd gezegd dat als Nederland het verdrag niet ratificeert, het voor een groot deel toch wordt opgedrongen door de andere EU-landen. Dat zou geen recht doen aan de nee-stem.

De Tweede Kamer heeft de premier opgeroepen om voor 1 november met een definitief oordeel te komen.

Wat heeft het kabinet voor opties?

Een oplossing kan zijn om het verdrag zelf ongewijzigd te laten en daarnaast een juridisch bindende verklaring op te stellen waarmee recht wordt gedaan aan de zorgen van de Nederlandse kiezers.

Het gaat dan bijvoorbeeld om de vrees dat het verdrag Oekraïne naar het EU-lidmaatschap leidt of Europese veiligheidsgaranties voor dat land biedt. De andere EU-landen zijn dan ook gebonden aan die verklaring, dus daar moet nog veel over worden overlegd.

De andere optie is dat de overige 27 landen, die het verdrag wel hebben geratificeerd, een intergouvernementeel verdrag afsluiten. De wens van het nee-kamp, dat het verdrag van tafel wordt geveegd, zal daarmee niet vervuld worden.

Wat staat er exact in het associatieverdrag?

Het verdrag met Oekraïne staat vol met afspraken over de afschaffing van invoerrechten, bescherming van investeerders, en belastingmaatregelen. De bedoeling is dat de wetten van Oekraïne in overeenstemming komen met de standaarden van de EU.

Om een gunstig handels- en investeringsklimaat te garanderen moeten ook de rechtstaat en de democratie versterkt worden en de mensenrechten in de voormalige Sovjetstaat gerespecteerd worden. Dat betekent dat de corruptie moet worden aangepakt, en discriminatie, van bijvoorbeeld LHBT'ers, moet worden bestreden. 

Er wordt dus wel degelijk gesproken over nauwere politieke samenwerking, al beslaan die afspraken slechts een klein deel van het verdrag. Ook wordt ernaar gestreefd om nauwer samen te werken op militair vlak, bestrijding van terrorisme en op het gebied van buitenlandbeleid een stabiel klimaat te garanderen waardoor de handel wordt beschermd.

Is dit een opmaat naar EU-lidmaatschap van Oekraïne?

Eurosceptische tegenstanders vrezen dat het verdrag als voorportaal tot een EU-lidmaatschap voor Oekraïne dient. Ze verwijzen naar Kroatië, waar eerst een associatieverdrag mee werd gesloten en dat nu lid is van de EU.

Bovendien moet de EU dit akkoord niet willen sluiten met een land dat in oorlog verkeert, waarin de rechtstaat te wensen overlaat en dat daarnaast Rusland schoffeert, zeggen de tegenstanders.

Voorstanders zoals Rutte stellen dat van een EU-lidmaatschap geen sprake is. Zij wijzen op de vele andere associatieverdragen die de EU gesloten heeft en stellen bovendien dat elk Europees land dat lid wil worden moet voldoen aan de zogenoemde Kopenhagen-criteria.

Onder de voorwaarden vallen onder andere het respecteren van de democratische rechtsstaat en mensenrechten, maar ook een goed functionerende markteconomie en bestuur dat bestand is tegen corruptie.

Is een theoretisch kandidaatlidmaatschap een garantie tot toetreding?

Nee. Turkije is bijvoorbeeld al sinds 1963 kandidaat-lid, maar voldoet nog steeds niet aan de voorwaarden. Mocht het ooit toch zover komen dat Oekraïne lid wil worden van de EU, dan zullen alle lidstaten daar groen licht voor moeten geven.

Na de Europese crises met Griekenland en de vluchtelingen en het onvermogen van de lidstaten om tot gezamenlijke oplossingen te komen, zullen de lidstaten iets harder nadenken voordat zij een nieuw lid verwelkomen.

Lees meer over:
Tip de redactie